TOP
![[Q]](../pics/q.gif){kind=small}
uestion: Wanneer is iemand verslaafd?
In het artikel over [het mens-paard-krokodil model] (met dank aan Piet Vroon) wordt duidelijk dat onze motivatie voornamelijk gezocht moet worden in de oudere, dieper gelegen lagen van ons brein waar ook onze emotie huist.
het M-P-K-model
Al vroeg in de evolutie was het 'zinnig' dat het gedrag nog een keer herhaald wordt als het positief blijkt uit te pakken. De dieren met een circuit in hun brein dat ervoor zorgde dat gedrag zich min-of-meer automatisch ging herhalen als dat aangename gevolgen had (zoals het krijgen van voedsel of andere aangename gevoelens), dat zijn de dieren geweest die meer kans hadden om te overleven dan de dieren die een dergelijk circuit nooit hebben ontwikkeld. Drugs stimuleren dit zogenaamde 'pleasure centre' (de anatomische naam is de nucleus accubens) dat vanzelfsprekend centraal staat in dit circuit.
Ook diep in ons menselijke brein bestaat nog steeds een dergelijk circuit. Het maakt dat bepaalde gedragingen zich herhalen zolang dit circuit actief is. Dit zogenaamde repetatief gedrag is eigenlijk automatische gedrag waarbij niet wordt nagedacht; het herhaalt zich gewoon. Het kan op zich wel gestopt worden maar dan vereist het vaak een duidelijke actie om het te doorbreken want anders blijft het gewoon doorlopen. Bijvoorbeeld iemand die de hele dag 'aan de lijn' heeft gedaan en die dan midden in de nacht hongerig wakker wordt. Als die naar de ijskast loopt om nog even "een kleinigheid te nuttigen", dan is de kans groot dat zo iemand met z'n slaperige hoofd na die ene kleinigheid nòg een kleinigheid... en dan nog een. Net zo lang tot de calorische waarde van een hele dag snoepen naar binnen is gewerkt. Doordat het eten is begonnen, gaat het eigenlijk automatisch door. Maar als er nou ergens in huis een belletje gaat, of er is een onverwacht geluidje bij de buren, dan kan iemand als het ware 'uit de herhaling worden gehaald' en stoppen met schrokken.
Moeilijker is het om bij jezelf een dergelijke automatische lus te onderbreken (zeker als je vermoeid en slaperig bent) maar het zo ook kunnen helpen om hardop tegen jezelf te zeggen: "Stop! Nu heb je genoeg gegeten!" Je spreekt vanuit de denkende neocortex (de laag van ons brein die later in de evolutie is aangelegd om mee te denken -zie: [MPK-model]-) jezelf hardop toe en je doet daarmee de [achterdeur] dicht naar de herhaling.
Dit laat het belang zien van het aanleren van verschillende actieve strategieën om de [craving] te onderbreken.
Een andere belangrijke structuur in dat menselijke brein van ons is de zogenaamde Amygdala. Daar vinden onze emotionele herinneringen een aangrijpingspunt. Emotioneel herinneren is een andere manier van herinneren dan het bewuste opdiepen van een telefoonnummer of het herinneren van de naamvallen op school. Emotioneel herinneren is de herinnering van gevoelens en vrijwel direct daaraan gekoppeld het gedrag: "ik wéét hoe dit voelt". Bijvoorbeeld (voor mensen zoals ik die ook wèl last hebben van de boor van de tandarts) in de wachtkamer: het geluid van een tandartsboor => "ik wéét hoe dit voelt" + een onmiddellijke en duidelijke stress reactie. Niet dat ik niet naar de behandelkamer ga, want ik weet dat ik nog veel meer vervelende gevoelens in mijn mond ga krijgen als ik niet zou gaan. Maar dàt is weten op een ander niveau. Dat is het weten waarmee ik mijn geschrokken middenhersenen weer in het gareel krijg, waarmee ik kan beslissen om de stressreactie (die toch ook weer niet zó groot is) maar even uit te houden en niet weg te lopen maar even mijn kiezen op elkaar te zetten (nou, ja).
Op een onnadenkend, misschien zelfs emotioneel niveau herinneren wij ons hoe het was om te gebruiken doordat wij bepaalde dingen mee maken. We hebben bijvoorbeeld honderd keer meegemaakt dat we gingen gebruiken als het vrijdagmiddag mooi weer was op de terrasjes, of als het 17:00 uur was, of dat de drug zo in de aderen zou lopen als het zilverpapiertje verkleurt door het vlammetje, of dat we deze donderpreek even uitzitten maar dat we dan toch weer gaan gebruiken, of als we ons angstig genoeg voelen dat we dan toch weer teruggrijpen op de bekende manier om onze emoties in bedwang te krijgen:Doordat we het vaak genoeg hebben meegemaakt (lees eens over: [trekmomenten/valkuilen inventariseren] ) zijn we onbewust de associatie gaan leggen tussen een bepaald iets dat we meemaken en het gebruik. Daarbij is het belangrijk om te bedenken dat zulke associaties volledig 'waardevrij' zijn. Ik noemde net al dat de donderpreek van een partner het signaal kan worden van "gebruik binnen het volgende uur". Zelfs het schuldgevoel over de terugval van gisteren kan de voorspeller zijn dat er straks toch wel weer gebruikt zal worden...
- Het gebruikssignaal, de voorspeller ("het middel komt eraan") dat ontstaat door associatief leren.
Niet omdat iemand dat zo wil, niet omdat die donderpreek niets betekent of dat iemand zich niet schuldig voelt. Nee, stomweg omdat het vaak genoeg zo is gelopen dat iemand zijn schuldgevoel (bijvoorbeeld) heeft weggedronken, dat gevoel zelf een voorspellend gebruikssignaal geworden. Een signaal (de term die in de psychologie veel gebruikt wordt is het Engelse woord 'cue') dat als het ware aankondigt dat er binnenkort gebruikt gaat worden. Zulke 'cues' kunnen heel divers zijn. Dat kan straat en de voordeur zijn van de dealer, dat kan het geknisper van zilverpapier of het geschreeuw van een boze partner zijn. Dat kan de tijd van de dag zijn of het gesnik van een verdrietige partner... de voorspeller geeft een voorbereidende reactie. Ik heb meermaals meegemaakt dat iemand mij vertelde dat zij naar een film op TV hadden zitten kijken waarin iemand nèt zo boos of opgewonden werden als vroeger hun eigen partner... en dat ze daar dus hartstikke veel trek van hadden gekregen.
Kortom, het heeft geen enkele zin om te gaan proberen om ze allemaal op te sommen. Het draait erom dat iemand zijn eigen 'cues' leert kennen.
Als we op hersenstam niveau een gebruikssignaal krijgen dan gaat ons lichaam zich voorbereiden op dat gebruik. Zeker als het gaat om een verslaving aan het gebruik van middelen die een bepaalde uitwerking hebben op ons lichaam, dan bereidt ons lichaam zich voor met een tegenovergestelde (re)actie. Bijvoorbeeld het waarschijnlijk inmiddels wel bekende feit dat van alcohol bekend is dat onze kerntemperatuur daalt (de lichaamstemperatuur centraal gemeten). Als we nauwkeurig meten dan kunnen we zien dat iemand's kerntemperatuur al stijgt op het moment dat hij zijn stamkroeg betreedt. Hetzelfde kan gelden voor het ruiken aan drank, het geluid van rinkelende glazen enzovoort (lees misschien nog eens over [craving] ). Een dergelijke reactie hebben we niet alleen op drank maar ook andere drugs kunnen een dergelijke voorbereiding oproepen en zelfs op de adrenalinerush van het gokken of de bloedsuiker verhoging van een eetaanval kunnen door dergelijke voorbereiding worden 'opgevangen'.
Dit is een directe lichamelijke reactie waar rekening mee zal moeten worden gehouden als we iemand willen begeleiden bij het ontwennen van een verslaving. Het is een reflex die voortkomt uit de oudere lagen en vervolgens bedenkt de neocortex er wel weer redenen voor waarom het dan wel 'zinvol' zou zijn. Want wat dat betreft is onze slimme gedachten wereld vaak een stuk 'volgzamer' dan dat wij eigenlijk leuk zouden vinden. Als we veel honger hebben dan wordt het een stuk makkelijker om te bedenken waarom we deze ene keer nou wel eens een uitzondering kunnen maken op ons dieet.
In een behandeling van een verslaving kan het verstandig zijn om (na verloop van tijd) [voldoende aandacht moet hebben voor deze cues] (óók de emotionele) zodat het dagelijks leven je niet plotseling overvalt.
De lichamelijke reactie is een geconditioneerde reflex. Zoals de hondjes van Pavlov die maagsappen begonnen te produceren als zij de bel hoorden die normaal het eten voorspelde, zo reageert het lichaam van de verslaafde op de voorspellers van het gebruik. Een therapie voor verslaving zal dus ook aandacht moeten hebben voor zogenaamde cue-exposure. De voormalige verslaafde zal (als iemand daar aan toe is) geconfronteerd moeten worden met cues die te maken hadden met het gebruik zonder dat het middel volgt. De hondjes van Pavlov produceren op een gegeven moment ook geen maagsappen meer als zij maar vaak genoeg een belletje hebben gehoord zonder dat er eten op tafel kwam.
Één van de meest vergeten dingen in de behandeling van verslaving is nog steeds dat vergeten wordt dat gebruik ook vooral lekker is/was.
Dat is belangrijk want er zijn nog een aantal andere veranderingen in het brein door het regelmatige gebruik. Zo verandert bij een aantal drugs de prikkelbaarheid van het dopamine-systeem*)note in de basale ganglia (m.n. de nucleus accubens -pleasure centre-). Als dat systeem duidelijk minder ontvankelijk wordt voor de normale prikkels dan zal het dus moeilijker zijn om je lekker te voelen zonder de drug. Totdat opnieuw het oude evenwicht is hersteld in dit dopamine systeem zal deze persoon meer moeite hebben om überhaupt plezier te kunnen beleven en iedere keer dat opnieuw een terugval wordt dit dopaminesysteem opnieuw ontregeld.
Dit laat het belang zien van een degelijke, op de emotionele praktijk gerichte uitleg waarin de verslaafde ook duidelijk wordt gemaakt dat het niet te verwachten valt dat de dingen die hij meemaakt ècht heel leuk zullen voelen. Oh, het kan wel degelijk zijn dat iemand zich "wel aardig" voelt maar (een beetje afhankelijk van de drug) iemand doet er verstandig aan om voorlopig even niet dat gevoel van 'kick' te verwachten. En dan kan het zo zijn dat iemand alleen al van die gedachte trek krijgt maar aan de andere kant is het nog veel waarschijnlijker dat iemand terug zal vallen als iemand had gehoopt dat dit gevoel sneller terug zou komen. Daarnaast is het belangrijk om actief te zoeken naar andere vormen van (zoveel mogelijk) plezier. Want plezier hebben we allemaal nodig en als je dat al een poosje niet hebt meegemaakt dan herinner je jezelf al snel die manier waarop je er vroeger altijd zeker van was dat je jezelf weer lekker kon gaan voelen.Omgekeerd draait het er in een behandeling van verslavaing natuurlijk om dat het genieten ook weer gaandeweg wordt terug gewonnen.
Het uiteindelijke doel is toch dat je leven leuker, vervullender, spannender, mooier, geiler, fijner en/of spiritueler wordt dan dat het was toen je nog verslaafd was!!!
Daarnaast blijkt ook onze manier van leven vvan invloed te zijn. Bijvoorbeeld stress blijkt ook een invloed te hebben op onze neurologie. Door chronische stress kan de hoeveelheid van de neurotranspmitter met-enkaphaline. En het effect op het alcoholgebruik was in ieder geval duidelijk aanwijsbaar in een onderzoek bij muizen die normaal alcohol vermeden. Natuurlijk mogen dergelijke onderzoeken niet direct vertaald worden naar mensen maar wanneer zij aan chronische stress werden blootsgesteld werden deze muisjes in ieder geval veel meer gevoelig voor alcoholgebruik als demper.
Het zogenaamde 'beloningssysteem' bij verslaafden is gesensibiliseerd zodat zij sterker reageren op het gebruik van het middel. Vervolgens wordt het gebruik ook een automatische, dwangmatige vorm van gedrag (een psychologische term daarvoor is 'obsessief' of 'compulsief' gedrag) náást de sensibilisatie. Het is immers zo dat mensen wèl blijven gebruiken terwijl het gebruik al lang niet lekker meer is, zelfs terwijl zij al lang hebben besloten dat zij ècht niet meer willen, zelfs terwijl de arts heeft laten weten hoe gevaarlijk het kan zijn als het gebruik doorgaat. Toch blijft het een vorm van gedrag dat zich dwangmatig herhaalt als het eenmaal is opgestart.
Het is over het algemeen niet eenvoudig om compulsieve gedragspatronen te doorbreken en actief worden is daarbij belangrijk.
Volledig voor mijn eigen rekening (maar heel herkenbaar voor veel mensen die met versaafden omgaan) is een volgende overdenking. Behalve de angst(stoornis) kant van verslaving is soms een zekere mate van 'splitsing' in de persoonlijkheid te herkennen.
Ons geheugen kent namelijk 'state dependent retrieval'. Wat in een bepaalde fysiologische toestand wordt (aan)geleerd, op een bepaalde plaats, danwel in een bepaalde mentale toestand, dat wordt onder diezelfde omstandigheden het best herinnerd**)note.
Memory is 'state dependent'
Wist u bijvoorbeeld dat het herinneringsvermogen van mensen óók te maken heeft met het al-dan-niet gebruik van middelen?
Wanneer mensen een rij woordjes in een vreemde taal krijgen te leren terwijl zij twee glazen alcoholhoudende drank hebben gedronken dan weten zij de volgende morgen best nog wel een aantal van de woordjes die zij onder invloed geleerd hebben. Maar wat in dit kader werkelijk interessant is, is dat zij zich méér woordjes herinneren als zij die volgende dag twee drankjes hebben geleerd.
Als die rij nieuwe woordjes aangschoten worden geleerd, dan worden ze ook aangschoten beter onthouden!
Hierin ligt mogelijk een verklaring van de dingen die de omstanders van een verslaafde niet kunnen begrijpen. De mensen die hun lever naar de knoppen hebben geholpen, die op het punt staan hun huis, hun partner, hun kinderen, hun werk te verliezen... "Hoe kan het in Godsnaam dat zó iemand ooit nog gebruikt (drinkt/ slikt/ rookt/ snuift/ spuit)?"
Misschien zouden we als hypothese moeten nemen dat er door het veelvuldig gebruik een zekere splitsing is ontstaan in de persoonlijkheid van de verslaafde. Nee, ik bedoel hier niet te zeggen dat mensen met een verslaving meerdere persoonlijkheden bezitten zoals dat bij een meervoudige persoonlijkheidsstoornis (MPS) zou zijn. Maar misschien moeten we er wel van uit gaan dat degeen die besluit om opnieuw te gebruiken 'niet helemaal dezelfde is' als degeen die daar morgen spijt van heeft (en zich in alle oprechtheid niet kan voorstellen dat hij/zij ooit nog eens zal gebruiken). Misschien moeten we bij het overwinnen van een verslaving wel meer aandacht besteden aan 'degeen die wèl wil gebruiken'. Misschien moeten we toch als tijdelijke hypothese toch een bepaalde splitsing binnen de persoonlijkheid aannemen.
Die overigens ook niet zo vreemd zou zijn, want dat vinden wij ook bij niet-gebruikers.
Emoties lijken, volgens Ciompi**)note,immers ook als 'schakelaar' te werken die mede laten beslissen of bepaalde herinneringen worden opgeroepen of niet (denk aan het gebruik in reclame en journalisme) en zelfs welke inhoud wordt bepaald (state controlled memory).
We zouden ons kunnen voorstellen dat de ernst van de verslaving te herkennen is aan de duidelijkheid van de splitsing tussen dat deel van de persoonlijkheid dat 'zin heeft in gebruik' en dat deel van de persoonlijkheid dat het gebruik wil kunnen controleren.
We zouden ons kunnen voorstellen dat de herinnering aan het dreigend verlies van mijn werk gewoon moeilijker is op te diepen als ik veel trek heb. Dat de herinnering aan kinderen of partner eenvoudig "verder weg" is in die 'state of mind'.
En natuurlijk zie ik alweer aankomen dat dergelijke overwegingen door 'het verslavingsdenken' gebruikt kunnen worden als uitvlucht om de verantwoordelijkheid voor de verslavingsneiging van hun eigen brein niet te nemen... -"ik ben gespleten en kan er dus niets aan doen"- tegelijkertijd denk ik dat het veel verslaafden kan helpen om te begrijpen waarom zij de controle verliezen over hun gebruik en waarom het niet lukt om te doen wat zij zich (met het belangrijkste nuchtere deel van hun persoonlijkheid) hadden voorgenomen. Hoe groter de 'splitsing', hoe kleiner de kans op controle.
Een derde manier om naar verslaving te kijken is om te kijken naar de verschillende levensgebieden die door het gebruik van het middel zijn 'aangetast'. We kunnen toch wel stellen dat iemand die dakloos is geraakt door het gebruik meer verslaafd is dan iemand die nog een huis heeft. Iemand die geen werkelijke interesse meer kon opbrengen voor de partner omdat het middel belangrijker was, dat is toch waarschijnlijk iemand die meer verslaafd is dan iemand die misschien nog maar net is begonnen om gaan liegen om het gebruik van het middel te verbloemen (de fles of de drug te verstoppen, te liegen over het gokken). Iemand die de schaamte nog voelt over het gedrag dat niet langer in de hand gehouden kan worden, die nog vrienden en vriendinnen heeft die wèl zeuren over het gebruik die is waarschijnlijk minder verslaafd dan iemand die alléén nog maar andere gebruikers om zich heen heeft. Iemand die nog geen lichamelijke klachten heeft die is waarschijnlijk minder verslaafd dan iemand die zichzelf met het gebruik al zodanig heeft ondermijnd dat er klachten beginnen te ontstaan. Iemand die op zijn eigen persoonlijke manier leeft naar zijn eigen normen en waarden zal toch waarschijnlijk minder verslaafd zijn (zonder hier de fatsoensrakker te willen uithangen) dan iemand die zo weinig normen meer heeft dat inbraak en diefstal van de handtasjes van oude dames eigenlijk "heel gewoon" voelt. Iemand met een baan of een studie is toch waarschijnlijk minder verslaafd dan degeen die alleen nog maar aandacht heeft voor het scoren van de volgende dosis van hun middel. De verschillende zuilen die belangrijk zijn voor de opbouw van onze identiteit kunnen in verschillende mate zijn aangetast door de verslaving (lees eventueel nog even [over de identiteit] voor wat achtergrond informatie).
We doen er verstandig aan om het gebruik niet alleen maar te bekijken in termen van hoeveelheden maar het gebruik in een breder perspectief te zien. Zo kan bijvoorbeeld het [driehoekjes modelletje] de aandacht richten op de samenhang tussen de verschillende levensgebieden.
Een dergelijke benadering van verslaving doet ook meer recht aan de maatschappelijke positie van 'de verslaafde'. Het biedt de mogelijkheid om genuanceerder te kijken naar het verslavingsprobleem op een politiek niveau en het biedt een adequatere aandacht voor de pogingen die mensen zelf met resultaat hebben gedaan om de verslaving nog in de hand te houden zoveel als hun mogelijk was.
Maar als iemand nou meemaakt dat zijn/haar leven zo "naar de knoppen gaat"... waarom reageert iemand daar niet op?
Elders wordt daar ook uitgebreider op ingegaan en het is ook zeker geen exclusief probleem van de verslaafde (denk maar eens aan de manier waarop we willens en wetens ons milieu vergallen) maar één van de meest centrale aspecten van verslaving is de ontkenning. De ontkenning van de problemen is soms gigantisch. De vervreemding van zichzelf vaak verbazingwekkend. Mensen die voor zichzelf absoluut eerlijk zijn als zij zeggen dat zij niets hebben gebruikt terwijl de analyse van hun adem laat zien dat ze behoorlijk gedronken moeten hebben. Mensen die met hun hand op hun hart bezweren dat zij al in geen maanden hebben gesnoven en toch zit er cocaïne in hun urine.
De ontkenning van het gebruik (en de behoefte aan het gebruik) en de problemen die daardoor ontstaan zijn soms zo duidelijk dat het verbazingwekkend is dat mensen het zelf niet lijken te zien. Maar net als sommige astmapatiënten al piepend niet kunnen voorstellen dat zij ernstig last hebben van hun longen en sommige zwaar depressieve mensen zich niet kunnen voorstellen dat zij zich nu goed voelen omdat zij hun medicatie nu twee maanden regelmatig geslikt hebben (en er dus maar weer over denken om ermee op te houden). Zo is ook de verslaafde soms zo ver vervreemd van zijn/haar eigen 'verslaafde kant' dat zij zich werkelijk niet kunnen voorstellen dat zij er iets mee te maken hebben.
Lees ook: [Ontkenning bij verslaving (een schaalverdeling)]Mensen die keer-op-keer zijn terug gevallen maar doordat zij nu 'al' twee weken niet hebben gebruikt kunnen zij zich oprecht niet meer voor stellen dat zij ooit nog zullen gebruiken... dat konden zij zich overigens de vorige keer ook niet voorstellen en dat weten zij zich ook nog wel te herinneren... "Maar nu is het ècht anders: ik heb er he-le-maal geen zin meer in."
Dan mogen we toch wel stellen dat zo iemand op zo'n moment vervreemd is van de eigen behoeften?Misschien is ontkenning gewoon een menselijke eigenschap die ervoor zorgt dat de bestaande klachten langzaam steeds erger worden. Maar soms bekruipt mij wel eens het gevoel dat verslaving in de hand gewerkt wordt door 'ontkenning' en 'vervreemding'.
Het is waarschijnlijk niet verstandig om jezelf af te vragen wat de oorzaak is bij een vicieuze cirkel. Maar ik denk dat het bij de behandeling verstandig is om bij alle chronische aandoeningen, maar zeker bij verslaving eens goed te kijken naar de ontkenning van de realiteit en de vervreemding van (delen van) de eigen persoonlijkheid.
|
Ik hoop in dit artikel duidelijk te hebben gemaakt dat verslaving een breed probleem is. Ik hoop vooral te hebben duidelijk gemaakt dat er redenen zijn om te kijken naar de proceskant daarvan. Verslaving is een bio-psycho-sociaal proces, een proces dat steeds meer invloed uitoefent op ons brein, dat steeds meer invloed uitoefent op ons functioneren en de verschillende gebieden van ons leven.
De ervaring "verslaafd te zijn" is iets wezenlijk anders dan een beschrijving van "verslaving aan psychoactieve middelen" in een psychiatrisch leerboek. Beiden zijn wezenlijk in de behandeling van de problemen die door verslaving ontstaan, beiden hebben hun mogelijkheden en beperkingen.
Een eenduidige definitie van verslaving hangt dus af van het doel dat wordt na gestreefd. Als iemand op wetenschappelijke wijze een scherpe indeling wil maken tussen verschillende psychische probleemgebieden dan is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen verslaving aan psychoactieve stoffen en andere psychische problematiek. Als iemand wil begrijpen welke dingen belangrijk zijn om onder ogen te zien welke dingen er op welke terreinen moeten gebeuren om een ingewikkeld probleem op te lossen, dan zijn andere definites belangrijk.
In dit kader, waar het gaat om het informeren van een brede groep mensen, zal ik mij dus ook niet de vingers gaan branden aan één definitie van "verslaving". Maar ik hoop wel dat deze discussie weer eens het belang onderstreept om er vroeg bij te zijn***)note
Niet dat wij mensen het plezier in het gebruik willen gaan verbieden. Het draait er juist om dat voor iemand mogelijk blijft om op een brede manier te genieten. Waarbij drang (en misschien zelfs plezier van het uitstellen van de directe bevrediging) en dwang (lees over: [drang en dwang]) niet met elkaar verward raken.
![[^]](../pics/pylupsml.gif){kind=small}
In deel I werd een eerste inleiding gegeven en uitgebreider ingegaan op de verschillende fasen in het gebruik van een verslavend middel en de manier waarop verslaving wordt ervaren.
Auteur (Copyright): Hans R. J. West
| zelfhulp diskette "ik en mijn verslaving - self management" |
Mag ik je mijn nieuwe project van harte voorstellen:[http://www.stopookmetdrinken.nl], ook wel bekend onder [CompuCoach Self Management Alcohol]...
Nog niet helemaal af maar serieuze bezoekers zijn welkom voor een testfase!
These pages, and all contents, are Copyright © 1996-2005 by
(New Media), Utrecht, Holland.
All rights reserved.
![[wegwijzer]](../pics/kompas.gif){kind=small} |
Wegwijzer op deze HelpDisk |
 HelpDisk.nl |
![[HelpDisk]](../pics/smlhelpd.gif){kind=small} |
Home-page van deze HelpDisk | |
![[antwoorden]](../pics/lampje.gif){kind=small} |
Inhoudelijke vragen |
![[ design by: H @ n s ]](../pics/dsignhns.gif){kind=small}
![[ Mens-Paard-Krokodil ]](../pics/mnsprdkr.gif)
