uestion: Hoe moet ik nou denken over stress?
nswer: Vaak wordt er op een nogal eenzijdige manier over stress gepraat. 'Wanneer iemand zegt dat hij/zij 'stress heeft' dan wordt dat over het algemeen gebruikt in de negatieve zin. Stress is iets waar je last van hebt en wat erg is.
'Stress' is van oorsprong een term uit de bouw. Daarmee wordt bijvoorbeeld de druk aangegeven die een brug moet kunnen houden. De spanning die op een brug staat is belangrijk om te berekenen want dan kan je bekijken hoe groot de draagkracht van die brug moet zijn om die stress, die draaglast 'uit te houden'.
En zelfs bij metalen bruggen moet je opletten dat die stress niet onstant op één punt terecht komt. Want dat raakt dan overbelast.
- Een definitie van Stress
- Stress is de kracht die wordt uitgeoefend op een voorwerp, terwijl spanning wordt bepaald door de manier waarop spanning zich door een object wordt gestuurd.
- Stress is extern. Spanning is intern.
Zoals ik net al schreef: zelfs metaal krijgt haarscheurtjes als het te eenzeidig of te constant wordt belast. Het is heel belangrijk dat spanning en ontspanning elkaar afwisselen en met elkaar in evenwicht zijn.
En als dit al voor metaal geldt dan zal dit ook wel gelden voor mensen.
...iets dat we later nog terug zullen zien.
Maar laten we eerst eens kijken naar het nut van stress.
Een beetje populair leg ik in de trainingen op dit gebied vaak uit dat we daarvoor terug moeten naar de tijd waarin het ooit is ontstaan en waarin het nuttig was...
Stressreacties had 'de mens' al toen het nog lang geen mens was. Stressreacties zie je in de natuur overal. Maar de eerste menselijke stressreactie hebben we waarschijnlijk gehad toen we ooit bosmannetjes/vrouwtjes waren en nog achter een bosje sliepen (want waar anders slapen bosmannetjes?). Toen was het letterlijk van levensbelang dat we gelijk héél erg wakker werden als er aan de andere kant van het bosje iets kraakte. Want het kan natuurlijk een takkenwijf zijnmaar het kan ook een roofdier wezen. Persoonlijk vind ik dat de tijgers tegenwoordig al grote tanden hebben maar in die tijd waren er nog sabeltandtijgers dus...
Wanneer een bosjesman wakker schrikt van gekraak aan de andere kant van zijn bosje dan kunnen we gerust stellen dat zijn overlevingskansen drastisch stijgen (Darwin's evolutietheorie) wanneer hij daar gestresst van wordt.Dan doet hij er dus verstandig aan om even heel erg gespannen te raken. Als hij daar te rustig onder zou blijven dan heb je een goeie kans dat hij een kleine 5 minuten later al voor een belangrijk deel verorberd is. Nou hebben mensen die zijn opgegeten over het algemeen weinig kans om nog voor nageslacht te zorgen. Dus in de loop van honderden eeuwen was er in de genen van de eerste dieren en mensen al een stressreactie vastgelegd die hen moest helpen met overleven in onverwachte situaties (en dus ook zorgt voor een lichte slaap in enge of potentieel gevaarlijke situaties).
Goed, terug naar onze bosjesman die natuurlijk niet weet of het gekraak komt van een aansluipende tijger of dat er misschien sprake is van een bezoek van een hongerige bosjesvrouw doet hij er dus verstandig aan om zich op het ergste voor te bereiden. Wat is wijsheid als je tegenover een tijger staat?
Goed, allereerst is het natuurlijk verstandig om gespannen te worden. Gespannen spieren staan klaar om te reageren. Klaar om te vechten (misschien niet de meest verstandige keuze bij een tijger), om te vluchten (in mijn ogen een verstandiger keuze, als het om een tijger gaat) of om te bevriezen en onaangenaam te ruiken (angstzweet en de urine laten lopen van schrik) in de hoop dat die tijger jou niet herkent als zijn eerstvolgende maaltijd (gezien de matige schutkleuren van een mens waarschijnlijk niet de meest optimale keuze). Op zo'n moment dan is het belangrijk om te rennen of te vechten en met stenen te gooien en met knotsen te zwaaien. En inderdaad zien we dat de grote spieren van armen en benenen de strekkers van de rug goed worden doorbloed en geactiveerd tijdens een stressreactie.
het enorm grote aantal mensen die naar de fysiotherapeut moeten voor gespannen spieren in hun nek of hun rug?
Spieren staan strak over het hele lichaam, klaar om te reageren naar de ene of naar de andere kant. Per slot weet je maar nooit waar die tijger vandaan komt. Vervelend is alleen wel dat spieren die te lang gespannen staan hun eigen doorbloeding in de weg staan zodat zij op den duur verkrampt en pijnlijker zullen worden. Er zal meer worden geduwd op gewrichten en zenuwen waardoor je bijvoorbeeld zo'n hardnekkige hoofdpijn langs je slapen kunt ontwikkelen als die stress te lang duurt. Maar als je tegeover een sabeltandtijger staat dan duurt stress meestal niet zo lang...
Het hart bonkt in de keel en dat is belangrijk, want vechten of vluchten kost veel zuurstof en dat wordt vervoerd in het bloed. De bloedvaten van de grote spieren gaan wijdopen staan en bij stress ligt de hartfrequentie al snel zo'n 25% hoger dan normaal. Ook de bloeddruk wordt hoger om het bloed harder naar de ledematen te pompen zodat je harder kunt weglopen of beter kunt vechten om te overleven.
Het hart slaat sneller en harder... wat denk je van hoge bloeddruk en hartklachten als gevolg van chronische stress?
Dus het hart gaat sneller en harder werken en ook de adem slaat op hol (weer die behoefte aan zuurstof) en zelfs nog meer. Een beetje hyperventilatie is helemaal niet slacht als je tegenover een sabeltandtijger staat. Door hyperventilatie wordt je namelijk een beetje basisch (chemisch het tegenovergestelde van zuur) en dat komt helemaal niet slecht uit als je straks heel hard voor een sabeltandtijger gaat wegrennen. Een beetje hyperventileren is dan wel op z'n plek: je hebt lekker veel zuurstof en het vangt de aanstaande verzuring van de spieren een beetje op.
En dat hyperventilatie van alles met stress te maken heeft, daar staan tegenwoordig zelfs blaadjes als 'de Story' mee vol.
Stress zorgt er ook voor dat het aantal bloedplaatjes wordt verhoogd zodat eventuele bloedingen sneller zullen stoppen.
Dat geeft helaas echter wel een grotere kans op ongewenste klontering van je bloed in de aderen zodat er meer kans gaat ontstaan op beroerten of en hartaanval als die stress te lang blijft bestaan.
In eerste instantie komen door stress ook pijnstillende stoffen in het bloed (wat onze bosjesman bij voorbeeld in staat stelt bij nader inzien toch maar hard weg te lopen ook al heeft hij een tik gekregen). Maar dat soort stoffen hebben ook hun effecten op het nadenken. Want een andere vraag is: "hoe belangrijk is nadenken als je tegenover een tijger staat?" Voordat jij met 'a2 + b2 = c2' hebt berekend hoe zijn sprong zal zijn, zal die tijger jou al bijna op hebben. Dat was dan ook waarom de bosjesmannetjes die te lang stonden na te denken in stress-situaties werden opgepeuzeld en hebben dus weinig nageslacht gekregen. De evolutie had dus een voorkeur voor de mensen die juist snel reageerden. Dat is dan weer de reden waarom denken moeilijker wordt in stress-situaties. Je denkt misschien wel heel veel en vooral heel snel (de reactiesnelheid is wel opgevoerd) maar over het algemeen ben je zo druk bezig met de dingen die er op dat moment gebeuren dat je vaak niet tot zinnige lange termijn oplossingen komt.
Denk- en concentratieproblemen door stress zijn dan ook wel bekend.
Lange-termijn processen zoals verteren zijn niet belangrijk meer omdat binnen 10 minuten beslist gaat worden over leven of dood. Het zou niet verstandig zijn om dat waardevolle bloed naar zulk soort lange termijn processen te laten gaan.
Spijsvertering is natuurlijk nogal een lange termijn project. Het bloed gaat naar de spieren van de benen en de armen en niet naar de maag en de darmen. Op den duur komt daar ook een deel van de vermoeidheid vandaan. Anders kan het ook zijn dat mensen met langdurige stress ineens van die enorme hongeraanvallen krijgen om hun suiker niveau op de juiste hoogte te krijgen. Overeten van snelle koolhydraten en suikers kan dan ook weer negatief uitwerken op de 'slanke lijn'.
Wordt het al duidelijker waarom mensen soms last van hun maag of hun darmen kunnen krijgen door stress?
Wanneer we het dan toch over verteerbaarheid hebben. Mogelijk is de incontinentie door angst (denk aan: mensen die van schrik hun plas laten lopen en "het loopt mij dun door de broek van angst").
Mogelijk probeerden we onaantrekkelijker te worden voor de sabeltandtijger die tegenover ons stond. Zoals een stinkdier ook probeert om z'n aantrekkelijkheid als prooi te verminderen door zéér onsmakelijk te geuren.
De vraag "hoe belangrijk is het dat jij je goed kan voortplanten als je tegenover een tijger staat?" is heel snel te beantwoorden. Als vertering al een langdurig proces was... Voortplanting is dat natuurlijk zeker!. Inderdaad krijgen, net als de darmen, ook de geslachtsorganen minder bloed in een stress-situatie dan dat zij in een rustsituatie krijgen.
Dit maakt waarschijnlijk ineens duidelijk waarom veel mannen met erectiezwakte te maken krijgen als gevolg van langdurige stress. Net als trouwens veel vrouwen problemen krijgen met hun menstruatie als gevolg van langdurige stress. In extreme stress-situaties worden veel vrouwen ook niet eens meer ongesteld (de natuur heeft geleerd dat stress-situaties voorbij kunnen gaan en dat de kans op het overleven van de moeder groter is zodat zij later nog een kind kan krijgen als er geen kinderen gedragen hoeven te worden zolang de situatie te heftig is).
Samenvattend over de lichamelijke reacties
Een hoop van de lichamelijke klachten door langdurige stress worden eigenlijk begrijpelijk als je naar het oorspronkelijke 'nut' van de stress-reactie kijkt.
De stressreactie is in eerste instantie een lichamelijke reactie die hielp om op de oertoendra te overleven. Mijn lichaam bereidt zich dus voor op één van de reacties uit de natuur: vechten, vluchten of bevriezen.
Maar het is wel een lichamelijke reactie die ook gevolgen heeft voor ons geestelijk functioneren. Al dat denken, dat wij de hele dag doen, dat kost een hoop zuurstof en dat heeft niet zoveel zin als je tegenover een sabeltandtijger staat. Als je een steen gooit dan is het niet belangrijk om met A2 + B2 is C2 de juiste baan te berekenen. Dan is het belangrijk om ze snel en hard genoeg te gooien. En inderdaad wordt het logisch nadenken dan ook moeilijker in stress situaties omdat die delen van ons brein niet zo goed meer worden doorbloed omdat het belangrijker is om de eerstvolgende 10 minuten te overleven dan om na te denken over de dingen die op de langere termijn belangrijk zijn.Maar hier is gelijk het verschil met vroeger.
Als gezegd, bij zo'n sabeltandtijger duurt het maximaal 10 minuten voor je weer opgelucht kan ademhalen of dat je zijn eerst volgende maaltijd bent geworden...
De reacties van vechten, vluchten of bevriezen waren vroeger handig maar zijn tegenwoordig minder praktisch.
Wanneer ik bijvoorbeeld mijn directeur als sabeltandtijger zie wanneer ik meer geld wil voor mijn afdeling dan heb ik niet zoveel aan die oude reacties. Want de kans dat ik meer geld voor mijn afdeling krijg, als ik die man op zijn gezicht begin te timmeren, die is vrij klein. Of als ik gelijk zijn bureau weer uit ren dan heb ik ook niet zoveel kans op extra geld. En moet ik het nog gaan hebben over de kans dat ik een extra 'potje' voor mijn afdeling krijg als ik zoveel mogelijk ga staan doen alsof ik er niet ben (terwijl ik misschien ondertussen het tapijt sta te 'bevochtigen')?
Vroeger was het met 10 minuten duidelijk. Maar bij de stress van tegenwoordig is dat heel anders. Werkstress, langdurige fusieprojecten, relatie perikelen als angst voor verlating of iritaties in de relatie, angst voor overstroming, voor oorlog, voor werkeloosheid, de angst dat je niet perfect genoeg zult zijn... Het zijn allemaal stress-situaties die lang duren en dus duurt de stressreactie ook lang. Misschien wordt het hier dan ook wel gelijk wat duidelijker waarom mensen last kunnen krijgen van bijvoorbeeld hun hart, van hyperventilatie, van maag- darm storingen of van sexuele problemen door die stress die zo lang aanhoudt.
Als er nu een tijger de kamer binnen komt lopen dan is de situatie even héél spannend... maar over 5 minuten is het weer volkomen duidelijk. Dan zit die tijger jou op te eten òf jij voelt je enorm opgelucht omdat het allemaal net goed is gegaan. In beide gevallen is de stress voorbij.
Maar in het geval van de moderne tijgers is dat anders. Jouw lichaam maakt zich klaar voor actie... maar die komt niet. En dat die actie niet komt dat is juist schadelijk. Daarom kan het ook heel verstandig zijn voor jouw lichaam om na een stress-volle dag iets actiefs te doen met jouw lichaam: af te reageren!
Het heeft geen zin om daarmee te wachten tot die 'moderne tijger zijn spanning verliet want bij de moderne tijgers kan het maanden duren voor "de commissie heeft besloten om een subcommissie in te stellen die moet gaan bekijken of aan het dagelijks bestuur de vraag kan worden voorgelegd om aan het bestuur te vragen of zij een datum willen prikken om te gaan denken over de vraag of er nog een beetje geld jouw kant op zou kunnen stromen. En dan heb ik nog niet eens over de economische malaise en de beursdalingen gesproken... en het feit dat "Jopie van het dagelijks bestuur het niet zo kan vinden met Joepie van de subcommissie die weer vriendjes is met..." enzovoort. Je begrijpt dat je ernstig last van je maag kunt krijgen als die de hele tijd minder bloed heeft gekregen.
Dat de stress door de moderne tijgers zo lang aanwezig blijft zorgt ervoor dat zij op een andere manier schadelijk zijn.
Een van de eerste grote onderzoekers naar het fenomeen 'stress' ontdekte ook dat stress die maar lang genoeg aanhoudt schadelijk wordt voor de lichamelijke gezondheid. Selye ontdekte daarbij, wat wij inmiddels allemaal al voor doodnormaal houden, dat er een soort van algemene stress reactie was en dat het niet zoveel uitmaakte of er nou stress ontstond door brandwonden, door infectie, door vergiftiging of door psychologinsche factoren, de (lichamelijke) stressreactie bleef ongeveer gelijk.
Seleye**)note onderscheidde halverwege de 20e eeuw een paar fasen in de stressreactie die belangrijk zijn voor de omgang met de dingen die ons stress geven. Seleye noemde dit het general adaptation syndrome (GAS) en liet zien dat dieren, en dus ook mensen, die zich proberen aan te passen aan een stressor een aantal lichamelijke reacties te zien gaven als gevolg van de meegemaakte stress.
Stressmodel naar SelyeHet figuur laat al zien dat er drie fasen zijn te herkennen zonder dat er echt hele schterpe overgangen zijn:
- de Alarmfase
- de Adaptatiefase
- de Uitputtingsfase
Deze drie fasen van één en hetzelfde patroon van reacties op een stressor*)note zetten wij hier nog wat zodat u deze fasen ook kunt herkennen wanneer u ze tegen mocht komen in uw eigen reacties op de dingen die bij u stress veroorzaken.
Wanneer er dingen gebeuren die ons uit ons gewone evenwicht brengen dan treedt allereerst de alarmfase in werken. Het voert misschien wat ver om op de neurohormonale reacties in te gaan maar in eerste instantie zou je kunnen zeggen dat ons systeem schrikt en probeert om zoveel mogelijk energie vrij te maken om de stressor uit het leven te bannen. Dat kan door dat je als het ware gaat vechten met de oorzaak van de stress, dat je er hard genoeg voor wegrent of dat je als het ware bevriest.
In de natuur is goed te zien dat verschillende dieren op verschillende manieren reageren op stress in hun alarmfase.
Sommige dieren vallen aan en bevechten de stressor (Fight). Hun agressie laait snel op en zij winnen door hun aanvallende houding soms gevechten of schrikken vijanden af waarvan die zij eigenlijk nooit hadden kunnen overwinnen.
Andere dieren zijn enorm geoefend in wegrennen. Hun alertheid is hoog, hun angst is goed geoefend en door de snelle vlucht zijn zij al weg (Flight) voordat het gevaar al te groot is geworden.
De laatstse groep wordt nogal eens vergeten en daar zijn zij ook precies op gericht. Zij vertrouwen erop dat zij niet op zullen vallen. Soms zullen zij enorm stinken omdat zij uit angst 'alles laten lopen' maar in ieder geval zullen zij bevriezen en vertrouwen op hun schutkleur in de hoop dat de stressor hun niet herkent (Freeze). En inderdaad zie je regelmatig in de natuur dat een vijand bijna struikelt over z'n prooi maar hem eenvoudigweg niet herkent als voedsel.
Natuurlijk zijn er ook combinaties mogelijk. Denk aan de kat die eerst probeert weg te komen maar eenmaal in het nauw gedreven...
En ook onder mensen zien wij deze reacties. De echte 'vechter', de 'angsthaas' en de 'grijze muis', ze hebben allemaal hun eigen strategie in de alarmfase.
De adaptatiefase in de stressreactie is de tweede fase. Daarbij gaat het dus niet meer over acute stress (de sabeltandtijger aan de andere kant van mijn bosje) maar het is per definitie meer gericht op chronische stress. Een onsteking, een herhalende pesterij, de dreiging van een groep sabeltandtijgers die in de buurt is komen wonen zonder dat zij nou direct aan de voet van mijn boomhut staan (ìk zou niet meer onder een bosje blijven slapen).
Het zijn chronische stressors waar je jezelf op de één of andere manier mee moet leren verhouden. Het is als de ziekte "waarmee je moet leren leven", het heeft geen zin om te vechten, te vluchten of om de hele tijd bevroren te blijven zitten, je zult je aan moeten passen (adaptatie) aan de stressor. Gedrag moet worden aangepast, bepaalde dingen kunnen niet meer en andere dingen zal je vaker moeten doen en dan valt er best met een dergelijke stress te leven.
Als er voldoende tegenoverstaat dan kan je uitstekend oud worden met zo'n chronische stressor. Je zou zelfs kunnen zeggen dat we regelmatig stressoren nodig hebben omdat we anders verslappen. Maar daarover [elders meer]. De adaptatiefase is bijvoorbeeld te zien wanneer een splinter ingekapseld raakt en het lichaam niet meer probeert om hem eruit te zweren. De mensen met een bomscherf uit de oorlog bijvoorbeeld, die waarschijnlijk serieus in de problemen zouden komen als je nog zou proberen om dat stuk metaal te verwijderen.
Maar wanneer je niet in staat bent om zo'n stressor in het leven te integreren, als de adaptatie niet lukt, dan blijft de stressreactie almaar doorgaan. Wanneer het een stressor is die niet te accepteren is (of wanneer het gezien wordt als zodanig) dan zal de stress uiteindelijk het lichaam zo ondermijnen dat er ziekten ontstaan. Ontstekingen krijgen de kans omdat de ontstekingsremmende stresshormonen de weerstand remmen. Buikklachten en voortplantingsproblemen ontstaan door de constant aanwezeige stressreactie en het lichaam raakt uitgeput en sterft eerder dan normaal.Als gezegd, het bleek dat de mate waarin, en de manier waarop dit General Adaptation Syndrom optreedt in een biologische eenheid niet zoveel te maken had met de vorm van stress (chemisch, ziektekiemen of emotionele belasting) maar meer met de hoeveelheid stress die werd ervaren.
Het zal duidelijk zijn dat het uiteindelijk vrij lichamelijke stressoren zijn geweest die Selye heeft onderzocht en dat het voornamelijk onderzoeken zijn geweest bij dieren die duidelijk hebben gemaakt dat de stressreactie zo ondermijnend kan uitwerken.
Begrijp mij goed, het menselijk lichaam reageert precies hetzelfde in dergelijke situaties. Maar het is lang niet altijd zo dat onze stressoren zo lichamelijk zijn en dan is het misschien toch een beetje een weinig hoopgevend model. Dan kunnen wij misschien beter eens verder kijken naar de het model dat Flach heeft ontwikkeld om naar stress te kijken.
Voortbordurend op het werk van Selye heeft Flach terecht beschreven***)note dat wij ons ook op een geode manier aan kunnen passen aan geestelijke stress, dat we nieuwe manieren kunnen vinden om met stressoren om te gaan en dat mensen achteraf zelfs vaak stellen dat zij er sterker of beter van zijn geworden.
Stressmodel naar FlachNatuurlijk moeten we niet verwachten dat ons leven ongestoord doorgaat als wij een grote stress-situatie meemaken. Ontkenning is op den duur niet zo'n goede adaptatie. Ons evenwicht (homeostase) raakt uit balans en wordt gedereguleerd, de normale manieren om de stress te reguleren in ons leven werken niet meer. Je kan het gevoel hebben dat je geestelijk uit elkaar valt. Herkenning en erkenning van de stress geeft waarschijnlijk ook een kortere dip of zelfs een depressiefase maar dan ontstaat er ook weer de mogelijkheid om te kijken welke creatieve nieuwe (!) manieren er zij om met zo'n situatie om te gaan. Welke andere mogelijkheden er zijn om te leven met het gegeven dat er zulke stressoren nou eenmaal bestaan. Je leert een nieuw evenwicht vinden op een hoger niveau. Daarbij zijn een paar dingen die een dergelijke her-integratie in de hand werken. Wanneer ik een flexibele persoonlijkheid heb (of weet te ontwikkelen) dan kan ik het gebruiken dat ik "uit elkaar gevallen ben". Want ik zal eerst dingen uit elkaar moeten halen voordat ik ze op een nieuwe manier in elkaar kan zetten.
Daarbij is het wel prettig als er een beetje een stabiele omgeving bestaat. Het is lastig opbouwen als er steeds weer nieuwe tikken worden uitgedeeld. Dan kan ik beter even verhuizen naar een rustiger omgeving (het nut van een rusthuis of een vakantie bijvoorbeeld). En het moet natuurlijk niet zo zijn dat de stressor ervoor heeft gezorgd dat mijn brein niet langer biologisch intact is want het wordt lastig zoeken naar nieuwe oplossingen als mijn biocomputer met hardware (eigenlijk wetware) defecten zit.
Recenter onderzoek van stress maakt ook duidelijk dat de stressreactie misschien wel een algemene reactie is maar dat er toch hele grote verschillen zijn tussen verschillende mensen. Wat voor de één een stressor is, is voor een ander een irritatie, op z'n hoogst. Zoals we net al zegen zal dezelfde situatie voor de ene persoon een reden zijn om aan te vallen, voor een ander om te vluchten en voor een volgende een reden om zoveel mogelijk te doen alsof ie niet bestaat. Iets wordt voornamelijk maar als stressor ervaren omdat we het zo waarnemen. Wat moet je denken van die manager die de vraag of hij geen maagklachten kreeg van de stress van zijn werk beantwoordde met "Ik krijg geen maagklachten, ik bezorg maagklachten." Voor de een is een faillissement een reden om in een middelzware depressie te geraken, voor een ander een reden om weer eens een nieuwe weg in te slaan met de carrière.
Zo heeft een groot onderzoek door een verzekeringsmaatschappij naar de hoeveelheid stress (en de kans op [ziekte] daardoor) die door bepaalde life-events ontstond gekeken of er een algemeen verband gelegd kon worden. Nou woog voor iedereen die het meemaakte natuurlijk een echtscheiding zwaar, dus gemiddeld gezien kon er wel een bepaald gewicht aan worden toegekend. Maar het verband bleek niet rechtlijnig. Daar is lang over geprakkiseerd en er is een vervolgonderzoek op los gelaten bij 2000 mensen was dus bijgehouden welke dingen zij hadden meegemaakt en hoe ziek zij daar uiteindelijk van zijn geworden. Achteraf is hen toen gevraagd hoeveel zij hadden gepraat over de stressor die zij hadden meegemaakt.
Wat bleek? Hoe meer mensen over die stress-situatie hadden gepraat hoe kleiner de kans op ziekte werd. Overigens, misschien niet zo leuk voor mensen met beroepen als ondergetekende, het bleek niet belangrijk te zijn of er met een therapeut, met een vriend, met een echtgenoot of een dominee of een barman werd gesproken, als er maar oprecht over gecommuniceerd werd (dit lijkt mij trouwens wel het belang van -virtuele- lotgenoten communities te onderstrepen).
Een gebeurtenis wordt alleen als psychologisch stressvol ervaren als wij, en wat dat betreft is er niet zoveel veranderd sinds dat wij over de oertoendra rondrenden, als wij het gevoel hebben dat we onze balans dreigen te verliezen. Dat maakt gelijk duidelijker waarom, zoals ik net zei, mensen die hun levenservaringen met een zekere flexibiliteit oppakken minder stress ervaren, of in ieder geval sneller zijn in het herstel na een stress-situatie.
- *)stressor
- Een stressor is iets dat een stress-reactie veroorzaakt. Stressoren kunnen chemisch zijn, zoals een vergif. Het kunnen bacteriën zijn die een ontsteking veroorzaken, het kan een directe bedreiging zijn zoals een sabeltandtijger of een deigend ontslag.Het kan terecht zijn dat de stress ontstaat of het kan onterecht zijn (als bijvoorbeeld een klein spinnetje dat ongevaarlijk is maar veel stress geeft voor iemand met een spinnenfobie) maar als het stress geeft is het een stressor.
- ...terug naar de tekst
![[^]](../pics/pylupsml.gif)
- **)Selye
- Stress
- ...terug naar de tekst
- ***)Flach FF, Stress and its management,
- WW Norton & Company New York, 1989
- ...terug naar de tekst
Auteur (Copyright): Hans R. J. West
These pages, and all contents, are Copyright © 1996-2005 by
(New Media), Utrecht, Holland.
All rights reserved.
![[wegwijzer]](../pics/kompas.gif){kind=small} |
Wegwijzer op deze HelpDisk |
 HelpDisk.nl |
![[HelpDisk]](../pics/smlhelpd.gif){kind=small} |
Home-page van deze HelpDisk | |
![[antwoorden]](../pics/lampje.gif){kind=small} |
Inhoudelijke vragen |
![[ design by: H @ n s ]](../pics/dsignhns.gif){kind=small}
inhoud: Hans R.J. West
layout: H@ns
Copyright & Disclaimer , 19971107
TOP
