TOP
Sigmund Freud
Freud, Sigmund; geboren: 6 mei 1856, gestorven: 3 sept. 1939
Natuurlijk is er het nodige af te dingen op de ideeën van Freud. Het is logisch dat de moderne psycho-analytici kritisch willen kijken naar de theorieën uit die tijd. Het valt natuurlijk ook te verwachten dat een aantal meningen veranderd zijn en ideeën zijn aangescherpt. Neem bijvoorbeeld de theorieën over sterrenkunde, die zijn ook nogal fors veranderd sindsdien.
Maar zonder meer moet Freud worden nagegeven dat hij met resultaat geprobeerd heeft om te theoretiseren over de menselijke psyche. Dat zijn werk een grote invloed heeft gehad op de manier waarop wij tegenwoordig denken over de menselijke geest is inmiddels zó normaal dat we makkelijk vergeten wat de prestatie destijds is geweest.
Dus als ik hier in vogelvlucht zijn theorieën presenteer dan doe ik hem per definitie geweld aan. Aan de andere kant is het interessant om eens te zien welke ideeën rond de vorige eeuwwisseling zijn ontstaan.
Zo staat Freud in de ogen van veel mensen te boek als 'de ontdekker' van het onderbewuste. Zeker zijn er vóór Freud al mensen geweest die theorieën hadden over een onderbewust deel in de menselijke psyche.
Het inzicht dat er veel denkwerk aan ons bewustzijn vooraf gaat dat is al bij Plato terug te vinden, Shakespeare beschrijft het regelmatig*)note (in de literaire wereld van de romantiek was het bijna een cliché) en de psychologen aan het einde van de eeuw spraken er ook veel over.
Ook de gedachte dat het onbewuste als onderbewuste niet meer toegankelijk zou zijn voor het bewuste, en dat het zelfs in staat zou zijn om doelgericht herinneringen en expressie te blokkeren, ook dat was al een geaccepteerde gedachte indertijd.
Toch is in de psychoanalyse het [onderbewuste als concept] veel verder uitgewerkt dan daarvoor. Mensen worden niet alleen door hun bewuste gedachten en ideeën bepaald. Een groot deel van ons gedrag, waarschijnlijk véél groter dan wij voor onszelf waar willen hebben, wordt bepaald door onbewuste invloeden. Waar wij die moeten plaatsen dat wordt duidelijker als wij kijken naar zijn persoonlijkheidstheorie.
Het model van de persoonlijkheid dat door Freud is beschreven heeft drie lagen. De manier waarop deze drie lagen met elkaar samen werken, of natuurlijk elkaar tegen werken, dat bepaalt de wijze waarop iemand in de wereld staat. Het bepaalt de manier waarop iemand reageert op de dingen om hem heen, of juist de manier waarop iemand probeert de dingen om zich heen te negeren.
Over dat laatste kom ik elders terug onder het kopje 'weerstand', hier gaan we in op de drie lagen die Freud onderscheidde: ['super-ego'], ['ego'] & ['id'].
Laten we 'onderaan' beginnen met de animale kant van de mens. Het was in de tijd van Freud redelijk 'gedurfd' om het daar over te hebben maar Freud had veel aandacht voor dit basale deel van onze persoonlijkheid. De impulsen die van het instinct uitgaan. De driften, de hongers, de lusten.
Voor de mensen die op de hoogte zijn van het MPK-model (zie: [het "Mens-Paard-Krokodil-model"] van het zenuwstelsel); je zou kunnen zeggen dat het vooral gaat om de behoeften van de krokodil en mogelijk de onbewuste emotionele reacties van het paard.
Het id is bepalend voor veel van de dingen die mensen ondernemen, op een onbewuste manier misschien maar toch erg bepalend. Bekende voorbeelden zijn natuurlijk de mannen die graag grote en snelle, lange auto's willen hebben om de lengte of het enthousiasme van hun geslachtsdeel te compenseren. De zachte banaangebakjes die genotvol naar binnen worden geschoven door oudere dames die zich verder al langere tijd weinig gestimuleerd voelen. Maar ook het genotsvolle manipuleren van een sigaar of sigaret zijn voorbeelden waarin het id zich laat gelden in ons gedrag.
Laten we dan even doorgaan naar de andere kant waar Freud, 'bovenaan', het super-ego situeert.
Het super-ego zou je kunnen beschrijven als de verzameling eisen die een mens aan zichzelf stelt op basis van de opvoeding. Je kan je voorstellen dat een opvoeding waarin op een gezonde manier aandacht is besteedt aan seksualiteit en seksuele voorlichting een heel andere mentaliteit heeft over seks dan iemand die altijd te horen heeft gekregen dat seks een vies en smerig iets is, iets waar je niet echt van kan genieten. Misschein zlefs iets waar je lichamelijk dan wel van kan genieten maar waar je dan vervolgens eeuwig voor zult branden in de hel... om maar een voorbeeldje uit zijn tijdsgewricht te geven. Ons super-ego is niet zozeer een bewust iets. We zijn ons lang niet altijd bewust hoe wij door ons super-ego bepaald worden. Soms zal het inderdaad bepaald worden door de dingen die er zijn gezegd tijdens een opvoeding. Maar veel belangrijker is het voorbeeld dat ouderfiguren of andere opvoeders hebben ten opzichte van hun eigen driften en instincten. Deze beelden blijven als het ware voortleven in de herinnering: het imago. Ik persoonlijk, ik kan nog steeds horen dat de kindertjes in Biafra mijn eten wèl zouden lusten als ik mijn andijvie niet op at. En dat is nog maar een onschuldig voorbeeld.
Deze beelden, imago's, zijn inze voorbeelden en zij zijn op een onbewuste manier bepalend voor de manier waarop wij omgaan met de signalen van ons id, met hier als voorbeeld seksuele impulsen of honger.
Het 'ego' wordt vaak vertaald met het 'ik'. Het bewuste deel van de persoonlijkheid dat zich bewust is van zichzelf. Het is het deel van de persoonlijkheid dat zichzelf ervaart als een geestelijke 'eenheid' ten opzichte van andere mensen. Het ego is het deel van de persoonlijkheid dat een zekere mate van eenheid en lijn in de belevingen blijft ervaren. Het is het bewuste deel dat een idee van zichzelf heeft van de situatie waarin het zich bevindt. Het is het deel dat kan denken over andere situaties die zich in de toekomst zouden kunnen voltrekken en fantasieën kan hebben over de wijze waarop het zich daar zou voelen.
Het is het deel van de persoonlijkheid waar je de wil zou kunnen situeren. Soms worden de behoeften vanuit het id of de eisen van het super-ego als ego-dystoon ervaren. Maar het ego is het deel van onze persoonlijkheid waar wij misschien onbewust worden gestuurd door het id of het super-ego maar waar wij het gevoel van zelfsturing ervaren. Hoe beperkt dat soms maar blijkt te zijn wanneer we daar beter naar kijken.
Belangrijk is ook de stap die Freud heeft gemaakt om erover na te denken wat de belevingswereld van een kind zou kunnen zijn. Zeker is de libido, de levenslust van het kind door hem wel seksueler uitgelegd dan dat tegenwoordig waarschijnlijk wordt geacht maar er zijn ook mensen die stellen dat zijn vader een incestueuse relatie zou hebben gehad met zijn zuster. Dat zou het, volgens zijn eigen theorieën ook waarschijnlijker maken dat hij een aantal aspecten seksueler gekleurd heeft waargenomen dan dat we tegenwoordig als waarheid aannemen. Verder is het natuurlijk zonder meer een feit dat de seksuele repressie in die tijd veel en veel groter was dan tegenwoordig en dat maakt de kans natuurlijk ook groter dat de verdrongen gevoelens uit de tijd dat Freud zijn theorieën optekende seksueel van aard zijn geweest. Het laat ook zijn moed zien om tegen de toen geldende mores in te gaan en wèl het belang van seksualiteit in een mensen leven te accentueren.
Volgens Freud was de levensenergie van mensen een bepalende factor. De libido maakt dat een kind de wereld wil ontdekken naar aanleiding van het lustprincipe: "wat prettig is dat wil ik vaker, wat onprettig is dat wil ik niet meer".
Aanvankelijk is in de belevingswereld gericht op voeding, op warme melk en het ontvangen van aandacht. De wensen moeten worden gelijk ingewilligd en er is nog geen differentiatie tussen binnen en buiten. Als er onlustgevoelens zijn dan zijn die totaal en allesoverweldigend. Er is nog geen idee van uitstellen of uithouden, wanneer er een wens is dan moet die nu vervuld worden anders is de wereld een afgrijselijke plek.
Tegelijkertijd geldt natuurlijk dat het moment dat de wens vervuld is, dan is alles weer goed. Dan is de wereld zo aangenaam als de warme melk in mijn mond. Dan is àlles in orde.
In een volgende fase ontstaat het vermogen om de wereld te beheersen. Er ontstaat een idee van het vermogen om invloed uit te oefenen. Het ophouden van de faeces is een lustvolle ervaring geworden. Het vermogen om "nee" te zeggen tegen de wereld. Het vermogen om "nee" te zeggen de eigen impulsen en het gevoel van (zelf)controle te ervaren. Freud koppelde dit ook aan de Nee-fase van een kind. Soms zie je dat mensen ook in deze fase zijn blijven steken. De eeuwige nee-zeggers, de controle-freaks en de compulsieve dwang neurotische mensen.
Vervolgens ontdekt het kind de lust van het geslachtsdeel, de genitaliën. Natuurlijk wordt het door de opvoeders, zeker toendertijd, gelijk afgeleerd dat je zoamaar aan je plassertje mag zitten maar daar is de eerste basis voor de volwassen lustbeleving die verder de belangrijkste motivator zal vormen voor veel bewuste en onbewuste acties. Want Freud zag de seksualiteit, zoals ik net al meldde, als veruit de belangrijkste onderliggende reden voor veel gedrag. En ik moet zeggen dat hij niet ongelijk lijkt te hebben als ik zo eens een avondje reclame op TV kijk.
Natuurlijk moet het kind nog leren om zijn ongerichte seksualiteit te leren richten op het andere geslacht etc.etc.
Want inderdaad heeft Freud nogal wat betekent voor het ziek-verklaren van homofiele gevoelens (homofielie was een neuros volgens hem) en het rondstrooien van onzinnigheden over de vrouwelijke seksualiteit (zo zou een vrouw die niet gelijktijdig met haar man klaar kwam neurotisch zijn). Nou ja, we moeten deze dingen maar in het toenmalig tijdsgewricht plaatsen. Homofiel zijn was 'not done' toendertijd, hoe regelmatig het ook voorkwam. En de vrouwelijke seksualiteit was natuurlijk nog helemaal niet ontdekt door de, destijds voornamelijk mannelijke, wetenschap.
Een ander belangrijke ontwikkeling die Freud heeft bewerkstelligd is het nadenken over de verdedigingsmechanismen die iemand in zijn leven gebruikt om zich te wapenen tegen pijnlijke ervaringen uit de omgeving of pijnlijke herinneringen uit het verleden. Dit soort mechanismen kom je als therapeut natuurlijk nogal eens tegen wanneer je op weg gaat naar de onbewuste processen die maken dat iemand telkens in de problemen komt.
En je kan van Freud zeggen wat je wilt maar hij is naast een theoreticus ook zijn leven lang een praktiserend therapeut gebleven. Een hoop andere theoretici in de psychologie en psychotherapie zijn 'voor de klas gaan staan' Maar hij heeft zijn leven lang meerdere cliënten in psycho-analyse gehad zodat hij alle tijd heeft gehad om in de praktijk verschillende vormen van weerstand te ontdekken en te beschrijven.'Weerstand'
De psycho-analyse heeft een aantal mechanismen omschreven die 'weerstand' worden genoemd.
Weerstanden zijn onder andere:
- Ontkenning: wanneer iemand (onbewust) 'weigert' te herkennen dat een emotioneel bedreigende situatie bestaat.
- Onderdrukking is het (onbewust) selectieve 'vergeten van stress-volle herinneringen of het actief blokkeren van emotionele gedachten door hard aan niet-stressvolle gedachten te denken.
- Rationalisatie: het verzinnen van logische verklaringen voor het handelen of het gevoel zodat de onbewuste driften onbekend blijven.
- Reactieformatie: zou een taktiek zijn voor het reïnforcement van de onderdrukking door het aannemen van bepaalde (vaststaande) vormen van gedrag die tegengesteld zijn aan de (onderdrukte) behoeften.
- Projectie: de persoon ontkent bij zichzelf bepaalde eigenschappen (die dus ongewenst zijn) en schrijft deze toe aan iemand anders.
- Verschuiving: is het uiting geven aan negatieve gevoelens ten opzichte van een ander persoon dan de persoon die deze gevoelens verdient.
- Regressie: een persoon gedraagt zich op een lager psychoseksueel ontwikkelingniveau wanneer hij/zij met een bepaald probleeem wordt geconfronteerd (zoals een kind het plotseling weer in z'n broek doet en een volwassen man kan gaan schreeuwen als een klein kind).
- Identificatie: het aannemen van de gewenste persoonlijkheidskenmerken van een ander persoon.
- Compensatie: een copingstrategy waarbij iemand probeert om gevoelens van minderwaardigheid te voorkomen door met veel energie te werken aan zijn/haar persoonlijkheidseigenschappen.
- Isolatie is het als de inhoud van de denkwereld gescheiden blijft van de gevoelswereld (als iemand bijvoorbeeld zonder veel emotie verteld over zijn eigen fatale ziekteproces).
- Ongedaan maken: refereert aan een persoon die probeert om te compenseren voor een 'ongewenst gedrag' door het gelijk te laten volgen door een (sociaal) 'gewenste' actie.
- Sublimatie is het als iemand een niet-geaccepteerde impuls converteerd in sociaal geaccepteeerde impulsen. Sublimatie wordt gezien als één va de hoogste en meest volwassen vormen van weerstand.
- Humor is door Freud wel als "de hoogste vorma van weerstand" omschreven <\UL>
Het is een beetje jammer dat weerstand door deze beschrijvingen een nogal negatieve connotatie heeft gekregen. Weerstand is iets geworden dat mensen met weinig kennis van zaken menen te moeten 'doorbreken' Freud had, juist door zijn matig sturende aanpak meer respect voor de weerstand van zijn analysanten dan menig 'volgeling' van zijn theorieën.
Naar aanleiding van zijn interesse voor de Griekse mythologie heeft hij een aantal analogieën tussen de oude Griekse drama's en de nog altijd actuele psychologische problemen beschreven. Ook de naamgeving van een aantal psychiatrische klachten baseren op de mythen uit het oude Griekenland.
Freud dacht verder door over de therorieën die in die tijd bestonden over de psyche en de therapie daarvoor. Hij ging ervan uit dat mensen in staat waren door een langdurig proces van psychoanaluyse in staat waren om hun onbewuste (Id en super-ego) strevingen zo goed te leren kennen dat zij niet langer door onbewuste strevingen zouden worden gestoord/verstoord bij het maken van hun oordeel over de situatie van dat moment en hun eigen mogelijkheden in die situatie.
Een belangrijke plaats werd daarbij ingeruimd voor de analyse van de zogenaamde 'overdracht'.
Freud ging er, en daar denken tegenwoordig therapeuten nog steeds hetzelfde over, ervan uit dat mensen in problemen komen doordat zij niet de mogelijkheden van het moment zien maar doordat zij als het ware de beperkte mogelijkheden van het verleden 'overdragen' op hun idee over het heden.
Een voorbeeldje: wanneer ik vroeger thuis alleen maar gewaardeerd werd door mijn vader wanneer ik negens en tienen behaalde op school dan bestaat de kans dat ik dat overdraag op mijn chefs en mijn leidinggevenden en dat ik aldoor zal eisen dat ik extreem goed presteer. Dat ik mijzelf daarbij op den duur zal uitputten omdat ik niet kijk naar de werkelijke tevredenheid maar mijn leven lang probeer om te voldoen aan de de eisen van het stemmetje van mijn vader, dat zal niemand verbazen. Je zou bij 'overdracht' kunnen zeggen dat als het ware een oude ervaring tussen mijzelf en het hier-en-nu in schuift zodat ik het hier-en-nu met een oude bril bekijk. Sterker nog, als ik "een zeven presteer" kan het zijn dat ik een smalend ondertoontje hoor dat er helemaal niet is als mijn chef mij zegt dat ik goed functioneer... Het verleden schuift ertussen want hij is wel tevreden maar mijn vader zou dat niet zijn geweest. Dat ik mijn kansen op ['burnout'] daarmee drastisch vergroot, dat zal van buitenaf vooer iedereen duidelijk zijn maar ikzelf zal dat niet zo snel begrijpen.
Dergelijke overdrachtsfenomenen zullen dus ook gebeuren in het proces van de psychoanalyse en het is aan de psychoanalyticus om deze processen van zijn analysant te herkennen en aan hem/haar duidelijk te laten worden.de bewerking van de "overdrachtsneurose" is de basis van de Psycho-analytische therapie.
Door zich uitermate neutraal op te stellen probeerde hij deze overdracht ook uit te lokken. Door te zijn als een afstandelijke heldere spiegel zou de psychoanalyticus de behoeften van de cliënt het snelst duidelijk kunnen maken aan die cliënt. Zelfs de therapie-setting waarbij de cliënt op een bank ligt en het gezicht van de therapeut niet kan zien, omdat deze achter hem zit, moet dit proces versterken. Daarbij wordt tegenwoordig makkelijk vergeten dat Freud zelf wel degelijk actief ingreep in het therapieproces, zelfs praktisch heeft geprobeerd om mensen te ondersteunen door hen bijvoorbeeld woonruimte te geven. Nauwelijks een afstandelijke houding van deze praktisch werkende man die helder leek te herkennen dat het geen zin heeft om directe problemen in de leefsituatie 'psychologisch te maken'.
In Freud's tijd werd regelmatig gewerkt met hypnose "om de roerselsen van de ziel tot rust te brengen".
Freud heeft dit heel expliciet verlaten. Hij ging ervan uit dat het juist de persoon zèlf was die zich bewust moest zijn van de innerlijke conflicten. Het lijkt zelfs op de rand van het ethische te balanceren als de therapeut zou proberen om die conflicten op te lossen. Dat daarvoor vaak een langdurig therapieproces nodig werd, dat was in zijn ogen nog altijd beter dan dat de cliënt zijn therapieresultaten niet zelf en niet zelfstandig bereikte.
Immers, als iemand niet zèlf ontdekt hoe de vastgeroeste manieren van denken en reageren ervoor zorgen dat de problemen zich herhalen, en als iemand niet zèlf uitvindt wat voor andere manieren er zouden zijn om te kunnen reageren op die situatie, dan is de kans groot dat iemand niet in staat is om in de toekomst soortgelijke situaties op te lossen.
Één van de dingen waarin Freud zijn tijd ver vooruit was, was het gegeven dat hij het concept 'Nachträglichkeit' beschreef. In de praktijk van zijn werk herkende Freud dat wij achteraf (nachträglich) dingen in onze herinneringen kunnen toevoegen die er nooit zijn geweest. Zeker wanneer wij in een trance-achtige staat zijn (hypnose), dan zijn wij zeer gevoelig voor de verleiding om fantasieën of suggesties als werkelijke herinneringen te ervaren. Dit is een proces waar therapeuten voortdurend alert op moeten zijn omdat de cliënt anders het risico loopt om de waarheid achteraf geweld aan te doen. Voor Freud was dit ook één van de redenen waarom hij de hypnose heeft verlaten en zich richtte op reflexie van de overdracht**)note. Daarbij was hij zijn tijd een halve eeuw voor en deze theorie is nog altijd gebruikt bij processen tegen therapeuten die met onvoldoende kennis van zaken met hypnotische technieken proberen om trauma's te verzinnen die zouden kunnen verklaren waarom mensen zichzelf in de problemen brengen. Een groot risico omdat het in een aantal gevallen gezorgd heeft voor een onnodig verstoorde relatie met de opvoeders doordat er ernstige gransoverschreidingen 'nachträglich' werden geïmplanteerd terwijl het achteraf gezien 'alleen maar' om een emotioneel armoedige opvoeding ging. Nachträglich 'geïmplanteerde' herinneringen kunnen in dergelijke situaties het proces van genezing en psychisch herstel ernstig vertragen.
Het respect dat Freud had voor de zelfverantwoordelijkheid is onder andere te vinden in de technieken die hij heeft ontwikkeld om er bij mensen achter te komen welke on(der)bewuste overwegingen en gevoelens een rol spelen op een bepaald moment.
Van Freud zelf is de techniek van de 'vrije associatie'. Door de cliënt ongehinderd te laten fantaseren zorgt de therapeut ervoor dat de onbewuste drijfveren duidelijk kunnen worden. Het kan een goede manier om er achter te komen wat er in iemand omgaat 'onder de oppervlakte'.
Het is natuurlijk uiteindelijk de therapeut die naar aanleiding van Freud's ideeën interpreteert wat het onderbewuste 'eigenlijk probeert te zeggen'. Het is dus ook al snel de therapeut die iemands onbewuste gedachtengangen vertaalt en in combinatie met de weerstand-theorie komen we dan gelijk op het grootste probleem en de belangrijkste kritiek op Freud's praktische werk.
Kritiek op de vrije associatie
Wanneer wij er, met Freud, van uitgaan dat het onderbewuste een weerstand kan hebben tegen de (emotionele) waarheid en dat deze in staat is om de waarheid te vervormen of te verdringen, dan zou het dus zelfs zo kunnen zijn dat iemand zegt dat iets niet is gebeurd en dat de therapeut moet concluderen dat het onzin zou zijn wat de cliënt zegt. Dit zorgt natuurlijk voor een enorm machtsverschil tussen de therapeut en de cliënt. De therapeut "weet wat er aan de hand is" en de cliënt weet het (nog) niet. Anders gezegd: de weerstand van de cliënt is nog zo groot dat hij/zij niet accepteert wat de waarheid (van de therapeut) is en zolang de cliënt zijn/haar mening niet bijstelt is dat dus alleen maar een teken dat de behandeling nog verder moet gaan want er is blijkbaar nog sprake van 'weerstand'.Het gevaar is dat een dergelijke manier van redeneren zich nooit laat falsificeren. De therapeut heeft dus altijd gelijk. U begrijpt dat het voor de therapeut enorm aantrekkelijk is om zich boven de mensheid te stellen. Sterker nog, dit lijken sommige therapeuten ook een beetje te doen als zij zeggen dat iedereen die het niet met hun eens is eigenlijk alleen maar laat zien dat zijn/haar onderbewuste blijkbaar niet in staat is om de waarheid onder ogen te zien.
Freud herkende dit risco en volkomen terecht wordt dan ook van therapeuten verwacht dat zij zelf uitgebreid in therapie gaan. Zo wordt de kans verkleind dat zij alleen maar hun eigen on(der)bewuste dingen in de therapie projecteren. Want de kans dat het tot grensoverschrijdingen komt of dat er een soort onethische 'brainwash' ontstaat ("u denkt nu wel dat u weet wat u denkt maar ik als therapeut weet dat beter"), die bestaat in zo'n systeem natuurlijk wel degelijk. De cliënt was al hulpzoekend en op een bepaalde manier labiel. Anders was er nooit een therapiecontact ontstaan.
Bij Freud zelf kunnen we redelijk gerust uitgaan van goede bedoelingen. Maar we moeten ons ervan bewust zijn dat het een eigenlijk bovenmenselijke zelfcontrole vereist om jezelf in een positie met een dergelijk machtsverschil op de lange duur zo in de hand te houden (dat onbewust bepalende Id waar al eerder over geschreven is zó enorm goed te kennen en te controleren) dat je jezelf als therapeut blijft richten op het welzijn van de cliënt zonder dit te vermengen met jouw eigen behoeften. Freud meende dit te kunnen afvangen door van de psychoanalyticus te eisen dat deze in psycho-analyse was geweest maar een therapie-theorie met een dergelijk machtsverschil in zich blijft zijn risico's houden. En wie dit wenst te interpreteren als mijn persoonlijke weerstand tegen het vermogen om mensen 'werkelijk te vertrouwen' geef ik ter overweging dat die tegenwerping mogelijk een weerstand is tegen hun eigen narcistische zelfoverschatting.
Freud heeft als geen ander geprobeerd om ook te kijken naar de behandel-inhoudelijke kant van zijn theorieën. Veel theoretici hebben hun voeling met de praktijk verloren maar Freud is vanaf het eerste begin tot op hoge leeftijd altijd ook praktiserend geweest als psychotherapeut.
Hij heeft ook de moed gehad om zijn eigen theorieën op de helling te zetten en op oude leeftijd heeft hij ook gesproken over de keerzijde van zijn aanvankelijk enthousiasme. Als oude, ervaren therapeut is hij teruggekomen op zijn woorden dat alle psychische problematiek te verhelpen zou zijn.
Jammer dat sommige van zijn volgelingen die moed niet hebben gehad en dat zij het (per definitie gedateerde) gedachtengoed van Freud tot een soort 'geloof' zijn gaan verheffen. Daarmee juist afstand nemend van Freud's behoefte om wetenschappelijk geaccepteerd te worden. Een optie die tegenwoordig steeds minder tot de mogelijkheden lijkt te behoren.
- *)Shakespeare beschrijft het regelmatig
- Dit is juist zo interessant omdat de jonge Sigmund al op zijn 8e Shakespeare zou hebben gelezen. Iets waaraan wij mogelijk ook de hoge verwachtingen van Freud's ouders aan kunnen herkennen.
- ...terug naar de tekst
![[^]](../pics/pylupsml.gif)
- **)Jager, S. de, Suggestion, seduction, Psychoanalysis
- Tijdschrift voor Psychotherapie, Jaar 2, No 3, 1996, p 169-173
- ...terug naar de tekst
Auteur (Copyright): Hans R. J. West
These pages, and all contents, are Copyright © 1996-2005 by
(New Media), Utrecht, Holland.
All rights reserved.
![[wegwijzer]](../pics/kompas.gif){kind=small} |
Wegwijzer op deze HelpDisk |
 HelpDisk.nl |
![[HelpDisk]](../pics/smlhelpd.gif){kind=small} |
Home-page van deze HelpDisk | |
![[antwoorden]](../pics/lampje.gif){kind=small} |
Inhoudelijke vragen |
![[ design by: H @ n s ]](../pics/dsignhns.gif){kind=small}
inhoud: Hans R.J. West
layout: H@ns
Copyright & Disclaimer , 20001022
