TOP
De "transactionele analyse (TA)" houdt zich bezig met een analyse van de communicatie tussen mensen. Zoals u hebt kunnen lezen in [deel 1] hebben mensen vaak de neiging om hun manier van omgaan met mensen in vaste patronen (scripts of games) te laten verlopen.
Een van de veel volkomende vaste patronen is de zogenaamde "dramadriehoek". Verder is het voor het verloop van een mis-communicatie (om het dus "echt goed mis" te laten lopen) zaak om ervoor te zorgen dat je niet verteld wat je eigenlijk denkt. Daarover zeggen we meer onder het kopje "zegeltjes plakken". Dat soort situaties leidt natuurlijk tot veel drama's.
De TA gebruikt voor de analyse van "games people play" een eenvoudig modelletje: de drama driehoek van Karpman*)note. Een driehoek met op de drie punten de rollen "redder", "slachtoffer" & "aanklager".
Redder __________ Aanklager \ / \ / \ / \ / \/ Slachtoffer
De redder is de rol waarin iemand altijd aan het zorgen is voor iedereen. De Reddersrol helpt je namelijk om aandacht voor anderen te hebben en een positief gevoel over jezelf te krijgen (beter dan terecht is want op de lange termijn blijk je niet zo goed te helpen).
Adviezen, goede raad, hulp in wat voor vorm dan ook, wordt automatisch aangeboden als de Redder ergen een Slachtoffer ruikt. De Redder houdt zo anderen afhankelijk door zijn hulp. Hij bedenkt immers de oplossingen, denkt, voelt en handelt ongevraagd voor de ander en bevordert hiermee de passiviteit van de ander. Vaak heeft het gedrag van de redder als kenmerken: bemoederend, belerend, denkend en beslissend voor de ander, adviserend en invullend.
Kenmerkend voor de Redder zijn b.v. de volgende uitspraken: "ik help je wel", "ik doe het wel voor je", "als ik jou was zou ik... ", "doe maar ... ", "volgens mij kun je beter ... ", "het is in je eigen belang dat ik het zeg hoor", "ik probeer alleen maar te helpen", "ik zal je laten zien hoe het moet" (een Redder is een beetje vergelijkbaar met een rij-instructeur die zelf alsmaar achter het stuur blijft zitten om het goed voor te doen).
Niet alleen als er ergens iemand ergens onverstandig met zichzelf omgaat maar zelfs als mensen zichzelf herhaaldelijk in moeilijkheden brengen dan is de Redder daar om die mensen te redden. Je ziet dat type nogal eens onder hulpverleners.
Als je mensen vraagt waarom ze dat (blijven) doen dan hebben ze daar altijd (soms nobele) redenen voor. Soms redt hij net zo lang tot hij zelf een burnout heeft (want vaak zijn redders niet zo best in het herkennen van hun eigen grenzen). Soms krijgt dat zelfs wel eens de bijsmaak van een (indirecte) aanklacht tegen de mensen die niet voor hem gezorgd hebben. Soms redt hij net zo lang totdat hij het ook werkelijk niet meer weet (en dan eigenlijk bijna een slachtoffer is geworden van zijn eigen situatie).
Dus wat ligt er nou onder die oppervlakte van de redder?
Prettig is natuurlijk de positieve maatschappelijke aandacht Het probleem ligt alijd bij anderen En de uitvoerende verantwoordelijkheid voor het oplossen van die problemen daar hoeven we ook niet lang over na te denken... die ligt bij mij.
Een instant soort van eigenwaarde kan ik zo scoren voor mijzelf door die reddersrol in te nemen.
Waarom ik zo'n behoefte heb aan die rol?
Nou het komt natuurlijk nogal eens voor dat het makkelijker is om naar de shit te kijken in het leven van anderen zodat ik niet hoef te kijken naar de shit in mijn eigen leven.Een ander voordeel is de instant maatschappelijke waardering die je krijgt... zolang je maar aan het werk blijft voor iedereen tenminste. Maar inderdaad de reddersrol kan een hele aardige manier zijn om te voorkomen dat je zal voelen dat je jezelf eigenlijk hartstikke eenzaam voelt.
Een slachtoffer is iemand die de dupe is geworden van een bepaalde gebeurtenis en dit hardop kenbaar maakt, hetzij verbaal, hetzij non verbaal, en zo een bijna dwingend appèl doet op mensen uit zijn omgeving om hem te helpen. Bijvoorbeeld: iemand die niet kan zwemmen en in het water is gevallen, die daar ligt te gillen. Een voorbijganger die wèl kan zwemmen voelt zich dan toch al snel verplicht om in het water te springen (en terecht).
"Het Slachtoffer" is de rol waarbij die mens geen blik meer heeft voor zijn eigen aandeel in de situatie. Geen oog voor zijn eigen verantwoordelijkheid of de mogelijkheden die hij zou hebben om zichzelf te veranderen of tot een oplossing van de situatie te komen. De rol van Slachtoffer is voor veel mensen aantrekkelijk omdat de verantwoording voor het eigen leven wordt gedelegeerd naar anderen. En verder is het een hele (ten koste van je eigenwaarde) bruikbare manier om indirecte macht uit te kunnen oefenen ("en dat heeft hij gedaan -snif-snif-").
"Help mij" is het favoriete zinnetje dat hij uitspreekt (of alleen maar uitstraalt). En dan is er altijd wel weer een redder die voor oplossingen gaat zorgen. Vaak zie je dan dat die oplossingen niet, of slechts kort, werken. Dus dan moet er een nieuwe oplossing en dan weer één en dan nog één, en nog... Tot de redder er genoeg van heeft. Dan zie je nogal eens dat zo'n slachtoffer zich ineens ontpopt tot een aanklager die de (voormalige) redder verwijt "dat hij toch had beloofd dat hij zou helpen... en kijk nu eens.. ik ben er nog nèt zo slecht aan toe"). En als de redder het niet meer weet dan zie je nogal eens dat zo'n zielig slachtoffer ineens tot redder wordt: "rustig maar meisje/jochie, je hebt toch je best gedaan. Het is ook heel moeilijk om mij te helpen... (!)"
Kenmerken van het gedrag van de slachtoffer: de speler van deze rol gedraagt zich passief, afwachtend, zet grote vragende ogen op, toont zich als hulpeloos, kruipt weg, zit in een hoekje. Uitspraken die er bij passen zijn bijvoorbeeld: "ik kan het niet", "ik weet het niet", "ik durf het niet", "ik kan er niets mee", "ik ben zo bang", "ik loop weg hoor", "wat bent u toch geweldig", "help me alstublieft", "je bent mijn laatste hoop" & "wat moet ik doen?"
Voordelen van de Slachtoffer-rol
Prettig is natuurlijk de hoeveelheid aandacht. Weliswaar negatief gekleurd en met een sterke bijsmaak van medelijden maar het is aandacht. Ik hoef er ook niet lang over na te denken waar de problemen liggen want het probleem ligt alijd bij mij. Heel anders is dat voor de uitvoerende verantwoordelijkheid voor het vinden van oplossingen... die ligt buiten mij.
De aanklager is eigenlijk nèt al een beetje aan bod geweest. De rol van de Aanklager heeft als voordeel dat je de afstand kunt vergroten tussen jou en anderen. Verder kan je het gevoel van zelfwaarde (tijdelijk) vergroten zonder dat je verantwoording neemt. Hij/Zij heeft door deze opstelling een vrijbrief om niets bij te dragen aan een verbetering van de relatie "ik heb 't toch gezegd...".
Het is ook vaak de "afrekening" van een spel dat mensen met elkaar spelen. Maar je hebt ook veel mensen die altijd als Aanklager door het leven gaan. Dit is niet goed en dat is niet goed. En de koffie is niet zoet genoeg en de pap is niet zout genoeg en hoog is niet laag genoeg en laag is te hoog... Zo maskeert iemand zijn verdriet en klaagt iedereen net zo lang aan totdat iedereen vertrokken is.
En je ziet al aankomen dat ze dan uiteindelijk zielig-en-verdrietig zijn "want ze hadden het toch zo goed bedoeld" (waardoor natuurlijk wordt door geschoven naar de slachtoffer positie van dit spel).Je ziet soms ook dat "de aanklager" naar "de redder" verschuift volgens het principe: "ik trap iemand net zo lang de grond in tot ie nauwelijks meer bestaat en dan ga ik het weer opbouwen" (en wel zoals ìk het goed vindt). Dit laatste kom je nogal eens tegen binnen huwelijken waarin hij-of-zij het nooit goed heeft gedaan. En een enkele keer zie je dergelijke mechanismen ook wel binnen therapie.
Kenmerken van de Aanklager: Het gedrag van de persoon in deze rol is vaak gekenmerkt door boosheid, is erg bestraffend, verwijtend, daardoor irritant, met de beschuldigende vinger wijzend. Hij zadelt de ander op met schuldgevoelens. Vaak horen wij uitspraken als: "jij doet ook nooit iets goed", "jij weet ook niks", "het is met jou altijd hetzelfde", "jij stommeling", "jou vraag ik nooit meer wat", "doe toch eens een keer wat ik zeg verdorie", "het lukt jou toch niet, stommerd", enz.
Voordelen van de Slachtoffer-rol
Je kunt als aanklager niet zo heel veel aandacht verwachten maar je jkan je natuurlijk wel heel erg goed voelen over jezelf... Je hebt "altijd gelijk als het misgaat" en dan gaat het natuurlijk altijd mis omdat mensen niet goed naar mij geluisterd hebben. Want ik ik hoef mijn eigen problmen niet onder ogen te zien. Andere mensen hebben de problemenomdat zij hun uitvoerende verantwoordelijkheid niet goed oppakken (en mij gelukkig maken).
De dramadriehoek wordt niet voor niets drama-driehoek genoemd. Kijk is met deze bril naar een aflevering van een paar soaps op TV. Telkens zie je weer dat de spelers in het drama niet spreken over de dingen die zij werkelijk voelen maar dat zij zich aan het verdedigen door anderen aan te klagen, dat zij hun kwetsbaarheid overschreeuwen door voor anderen te zorgen terwijl ze zelf hulp nodig hebben en hoe mensen van allerlei dingen voor elkaar krijgen door zich zieliger voor te doen dan ze eigenlijk zijn.
En wij? Wij zitten met samengeknepen tenen te kijken naar al dat drama en denken: "zeg nou eens eindelijk wat je voelt!"
En wat doen we in ons eigen leven?... eeehh... Willen we werkelijk zo leven als in een soap? Waarom stellen we het dan zo vaak uit om te praten over de dingen die ons werkelijk bezig houden.
Hebben we gebrek aan drama?
. . . dan zijn er toch wel andere manieren om ons leven wat dramatischer te maken?De dramadriehoek van Karpman zorgt al sinds het drama uit de Griekse oudheid voor ... drama!
Immers, een verhaal met alleen maar "de held" en "de-jonkvrouw-(M/V)-in-nood" meespelen, dat wordt toch een beetje een plat verhaal. Het wordt pas echt een interessant drama als er iemand bij komt die iemand iets verwijt. En dan nog graag even een verwijt dat voortkomt uit een pijnlijke situatie uit het verleden... en misschien valt de held zo straks wel om van vermoeidheid en kan hij zich niet meer verweren tegen de aanklacht, enzovoort enzovoort. Drama's dus.
Als er dit soort spelletjes (zie hierna: games) worden opgestart middels de dramadriehoek dan is het soms heel lastig om daar uit te blijven.
Zoals hierboven is weergegeven, worden deze drie rollen vaak op een onverstandige manier ingevuld maar het kan natuurlijk ook op een natuurlijke of gezonde wijze worden ingevuld: het slachtoffer wil de aandacht trekken van de ander, gered worden. Diegene die redt, reageert in het belang van de ander omdat deze werkelijk hulp nodig heeft. De aanklager beïnvloedt het gedrag van de ander, uit zorg, omdat de ander bijvoorbeeld nog niet zelf kan, of uit irritatie omdat iemand niet inziet wat hij aan het doen is of wat de gevolgen ervan zullen zijn.
Autonomie is een vierde punt dat als het ware in het midden boven die driehoek hangt. Niet op het niveau van de dramadriehoek maar erboven, zodat je naar ieder van de drie punten af kan dalen maar ook weer terug kunt komen.Een autonoom persoon hoeft de posities van de dramadriehoek niet te gebruiken om de dingen te bereiken die hij/zij wil. Dat zijn mensen die iemand kunnen redden als iemand werkelijk in nood is. Zij zullen het iemand zichzelf laten helpen, als iemand het ook zelf kan. Dat zijn de mensen die iemand iets kunnen verwijten als er iets te verwijten is en die om hulp kunnen vragen voor zover zij werkelijk hulp nodig hebben. Maar vóór alles hebben zij de mogelijkheid om in het midden van de driehoek te stappen. Autonomie maakt dat je naar ieder van de drie hoeken kunt gaan zonder vast te komen in drama's.
Redder._____________.Aanklager \ . . / \ autono- / \ mie / \ . / \ . / \./ Slachtoffer
Nou is het helaas zo dat we games meestal niet alleen spelen. Zo begint de Redder begint zonder Slachtoffer en omgekeerd is de rol van Slachtoffer ook geen lang leven beschoren als er niemend is die komt Redden.
Dus als je op een bepaald moment beslist dat je geen zin meer hebt in de dramadriehoek, dan is de kans vrij groot dat je merkt dat jouw voormalige medespelers daar helemaal niet op staan te wachten. Redders kunnen behoorlijk van slag raken als iemand ineens besluit dat hij/zij het zelfstandig wil proberen te doen. "Hoezo, vindt je dat ik het niet goed genoeg doe? Nou, doe het dan verder maar helemaal alleen!" (hoort u de 'shift'?). Dat soort antwoorden ontnemen natuurlijk snel de moed om het zelf eens te doen. Als je niet uitkijkt zak je weer uit de autonomie omlaag naar de slachtofferpositie.Natuurlijk kan je zeggen: "nou dan doe ik het verder wel alleen." (met het risico dat je onder het mom van autonomie alleen maar een reden hebt gevonden om de ander aan te klagen).
Een mens is geen eiland en als je goed voor jezelf wilt zorgen dan zal dat vaak ook betekenen dat je ervoor zult moeten zorgen dat er mensen overblijven waar je van kunt houden.
Het kan natuurlijk nodig zijn maar het kan ook verstandig zijn om niet te snel te kiezen voor het verbreken van de relatie. Dus kijk eens naar de volgende tips:
Een belangrijke manier is "signaleren en benoemen". Niet op een aanklagende manier maar héél nuchter. Het helpt de ander om ook boven de klaarliggende rol uit te stijgen en het helpt hopelijk om samen boven het niveau van de drama-driehoek uit te stijgen.
Je kan vertellen dat je uit het spel wilt stappen door de rol die voor jou klaar ligt niet op te nemen en niet in spel stappen maar te beschrijven wat jij denkt dat er aan het gebeuren is. Het kan soms zelfs nodig zijn om zelfs vast een voorspelling te doen van de afloop. "Nou ga jij hel erg voor mij zorgen en dan duurt het nog 2 à 3 weken voor je afknapt en dan ga ik voor jou zorgen en dat hou ik dan waarschijnlijk zo'n 3 maanden vol en dan zak ik in elkaar maar tegen dioe tijd ben ji net weer een beetje op de been zodat..." Pas er wel voor op dat je dit autonoom doet, dus niet als een soort van redder de ander op de hoogte brengen van jouw grandioze inzichten. Nee, gewoon omdat het een probleem van jullie beiden is dat jullie stelkens in dat spel stappen. De toon waarop je erover praat is belangrijk.
Over het algemeen zal gelden dat je uit games blijft door niet te overdrijven bij de beschrijving van positieve of negatieve karaktereigenschappen, door je niet zogenaamd "tactisch" te gaan gedragen maar gewoon te doen wat bij jouw past. Je kan ook anderen stimuleren om het zelfde te doen door gedrag dat "uit het spel blijft" te belonen met positieve aandacht (maar waak er dus voor geen reddende rol in te nemen waarbij je jezelf "er boven" plaatst). En in groepsbehandelingen wordt zelfs wel een toeteraar aangesteld die toetert als hij driehoek herkent.
Als je wilt door lezen over de T.A. (games & zegeltjes) selecteer dan:
![[ -> ]](../pics/pylrchts.gif)
TA.02b
- *)Gudrun Hennig, Georg Pelz
- Transaktionsanalyse. Lehrbuch fŸr Therapie und Beratung.
- 378 Seiten (1997)
- Herder, Freibg.; ISBN: 3451260271
- ...terug naar de tekst
Auteur (Copyright): Hans R. J. West
![[^]](../pics/pylupsml.gif){kind=small}
These pages, and all contents, are Copyright © 1996-2005 by
(New Media), Utrecht, Holland.
All rights reserved.
![[wegwijzer]](../pics/kompas.gif){kind=small} |
Wegwijzer op deze HelpDisk |
 HelpDisk.nl |
![[HelpDisk]](../pics/smlhelpd.gif){kind=small} |
Home-page van deze HelpDisk | |
![[antwoorden]](../pics/lampje.gif){kind=small} |
Inhoudelijke vragen |
![[ design by: H @ n s ]](../pics/dsignhns.gif){kind=small}
inhoud: Hans R.J. West
layout: H@ns
Copyright & Disclaimer , 20000115