Lichaam, geest en emergentie

interessant en gestructureerd

Psycho-educatie

Uitleg: Lichaam, geest en emergentie

inhoud:

Inleiding
- Wat is emergentie?
De start van een persoon is een lichaam
- Een lijf - een zelf
De mogelijkheden van "het ik"
Een begin van een identiteit
Tot slot
- Notes:

[Q]

uestion: Wat is de relatie tussen lichaam en geest?

[A] nswer: Een antwoord op deze vraag vinden wij in de Integratieve theorieën van Prf. dr. Petzold ^*)note

Inleiding

Descartes (1569-1650) was de filosoof die een dualisme voostelde, een (oorspronkelijk tijdelijke) scheiding tussen een "lichamelijke, materiële wereld" (res extensa) en een "geestelijk wereld" (res cogitans) , omdat een mens als geheel zó gecompliceerd was dat de wetenschap van toentertijd ermee gebaat zou zijn om eerst eens twee overzichtelijker werkvelden te krijgen. Dit maakte in eerste instantie dat "het lichaam" als machine kon worden gezien en later dat "de geest" apart kon worden onderzocht. Een tijdelijke scheiding die een beetje een eigen leven is gaan leiden zodat wij tegenwoordig in ons westerse denken eigenlijk maar moeilijk kunnen zien dat er een samenhang is tussen die twee.
Terwijl we natuurlijk allemaal weten dat er duidelijke relaties bestaan tussen de twee. Maar hoe moeten we daar dan over denken?
"Plus l'organisme est complexe,
plus il est libre"
Francois Jacob (filosoof/bioloog Nobelprijswinnaar)

Wat is emergentie?

Voordat we verder kunnen ingaan op het verband tussen lichaam en geest moeten we het begrip uitleggen:
Emergentie
Emergentie is een nieuw Nederlands woord dat we het best kunnen begrijpen als we naar de Engelse stam "to emerge" kijken. Dit betekent "naar boven komen" en daarbij gaat het dan om eigenschappen van een bepaald systeem. Het blijkt namelijk dat iets soms eigenschappen kan hebben waar tevoren nog helemaal niet over was nagedacht. Een groot aantal van de wetenschappelijke ontdekkingen zijn eigenlijk min-of-meer toevallige "bijproducten" en onverwachte mogelijkheden van iets dat werd ontwikkeld. Zeker in de evolutie lijken de eigenschappen van dieren niet altijd van te voren te zijn "ontworpen". Door het evolutie-proces worden soms kleine toevallige verschillen versterkt zodat hele nieuwe soorten ontstaan, nieuwe eigenschappen als emergentie uit een bijna toevallige variatie in de soort. De kleinere dieren die op ooit op aarde leefden waren niet "ontworpen" om de ijstijden te overleven ^**)note. Maar door de vorm die zij nou eenmaal hadden waren zij beter in staat om de rampen en ijstijden te overleven en zijn zij niet, zoals de grote dinosaurussen, uitgestorven toen het koud werd.
Zeker in de natuur is het lang niet altijd zo dat bepaalde eigenschappen gepland zijn. Ze komen gewoon boven drijven als de situatie die ruimte geeft.

Het geheel is meer ...: dan de som der delen.

De start van een persoon is een lichaam

Voor de emergentie van de eigenschappen van een mens hebben we allereerst een menselijk lichaam nodig.
In de baarmoeder wordt een mens al "menselijk". Na fases waarin de ongeboren vrucht nog het meest lijkt op een kikkervisje en later eigenlijk nauwelijks verschilt van een apenfoetus of een kattenfoetus wordt langzamerhand de menselijkheid steeds meer op de voorgrond. In het donker van de baarmoeder groeien zenuwcellen en ontstaan er sensoren die in staat zijn om te reageren op temperatuurverschillen, veranderingen in geluid, in druk, chemische veranderingen. Nog in de baarmoeder worden er zenuwbanen aangelegd van deze sensoren naar de hersenen, naar het centrale zenuwstelsel, waar de informatie die uit al die sensoren komt wordt verwerkt. Nog in de baarmoeder ontstaan de mogelijkheden tot voelen, proeven, ruiken, luisteren. En al snel na de geboorte ontwikkelt zich de mogelijkheid om te zien. Er ontstaan ook vormen van geheugen; waarschijnlijk niet zo gedetailleerd en nauwkeurig als de manier waarop wij ons later dingen kunnen herinneren. Maar in ons zenuwstelsel ligt het vermogen opgeslagen om ons dingen te herinneren.
Er is in de baarmoeder waarschijnlijk nog maar weinig gevoel voor emoties. Er is misschien pijn bij weefselbeschadiging maar er bestaan nog maar weinig redenen om aan anderen iets mee te delen over ons welbevinden/onwelbevinden. Overigens is het wel waarschijnlijk dat er al bepaalde "emotionele programma's" aan het opstarten zijn in ons zenuwstelsel. Menig moeder die meerdere kinderen heeft gehad zal bevestigen: "het ene kind is niet het andere."
Dan worden we geboren ^***)note.
We liggen op onze rug en dan komt er iets voorbij in ons gezichtsveld dat soms dichterbij komt en soms weer uit het zicht verdwijnt (pasgeboren kinderen kunnen hun ogen nog niet focussen en zien eigenlijk alleen op een afstand van ±30cm. scherp). Dan prikt het eens in ons oog en even later vindt het min-of-meer toevallig zijn weg naar onze mond en dan blijkt dat we eraan kunnen sabbelen. Dat is prettig voor onze mond maar het geeft ook verderop een gevoel in ons lichaam en zo ontdekken we onze eigen duim.
We liggen in onze wieg en iedere keer als die ene (vrouwen)stem hoorbaar wordt dan hebben we even later een warm en behaaglijk gevoel in onze buik (als we onze voeding hebben gehad). We ervaren onszelf als een lijf met beweging en warmte en kou, met een volle of een lege buik, met een liefdevolle aanraking, met darmkrampjes en boertjes na het eten.
Er ontstaat een zekere noodzaak voor het communiceren van de emoties die waarschijnlijk al in de baarmoeder als motorische programma's waren aangelegd in onze middenhersenen. Het is immers belangrijk dat onze verzorgers enig idee hebben van de dingen die zich in onze binnenwereld afspelen (de diersoorten die een dergelijke communicatie niet hadden, die zijn waarschijnlijk snel uitgestorven).
Dat wil nog niet zeggen dat wij op dat moment zelf al een verschil konden aanbrengen tussen onze buiten en onze binnenwereld, dat lijkt niet waarschijnlijk.
Onze waarneming staat centraal, er is nog niets anders dan de input die wij hebben vanuit onze sensoren in ons lichaam en er is waarschijnlijk nog maar weinig verschil tussen de borst die mijn honger stilt en de honger die in mij bestaat.
We zijn ons lijf ... en ieder moment is een nieuw moment.

Een lijf - een zelf

Na verloop van tijd ontdekken wij dat er een binnenwereld en een buitenwereld is. Er zijn warme zachte dingen waar je op kan zuigen en die horen bij jezelf (voetjes, vingers) en er zijn warme zachte dingen waar je aan kunt zuigen en die horen niet bij jezelf. Er zijn aanvankelijk alleen maar zintuigelijke ervaringen maar dan ontstaat er een voorzichtig idee over "de ander" maar vooral over wat ik zèlf ben en waar dat ophoudt en waar de buitenwereld begint.
We ervaren dat er voor ons gezorgd wordt en zo ontstaan er vage ideeën over veiligheid. We ervaren dat dit ene gezicht waar we telkens warme melk van krijgen soms misschien wel even weggaat maar dat ze toch telkens terugkomt op het moment dat onze honger groot genoeg wordt. We gaan zelfs onthouden dat er een relatie lijkt te bestaan tussen het volume dat wij produceren met ons gehuil en de snelheid waarmee dat gezicht weer in het blikveld komt.
We zijn ons lijf en ieder moment is een nieuw moment (maar er blijken wel steeds meer momenten te zijn die lijken op eerdere momenten)^****)note

De mogelijkheden van "het ik"

Tot de aangeboren mogelijkheden van ons brein behoort namelijk de mogelijkheid om ons dingen te herinneren. En doordat wij ons dingen herinneren kunnen wij verbanden gaan leggen tussen de verschillende dingen die wij horen, ruiken, zien en voelen. Het feit dat we dingen kunnen waarnemen en het feit dat we dingen kunnen herinneren heeft als emergentie tot gevolg dat we kunnen gaan denken.
Vanuit de materiële mogelijkheden van ons brein ontstaat de transmateriële, psychische mogelijkheid om een onderscheid te maken tussen: "dit ben ik" en "dit ben ik niet". We ontdekken een verschil tussen onszelf en onze wieg, de moederborst of de hete kachel. Dat wil nog niet zeggen dat we al in staat zijn om iedereen altijd te herkennen maar we ontdekken wel dat wij iets anders zijn dan "de hond", "stoel", "papa" of "mama". je zou kunnen zeggen (in integratieve theorie-termen) dat ons "lijf-zelf" tot een "ik" is geworden.
Nou heb ik hier natuurlijk een wereld van koek-en-honing geschilderd maar we weten allemaal dat er soms moeders zijn die niet komen als het kind schreeuwt van de honger omdat zij bezig zijn om te scoren of omdat zij dronken zijn of door ziekte aan hun bed gekluisterd, of doordat pa zijn verantwoordelijkheid als vader niet genomen heeft. Dan zal dat jonge kind niet opgroeien met ideeën over veiligheid maar opgroeien met een alertheid die waarschijnlijk de rest van het leven niet meer echt over gaat. Een kind dat vaak geslagen wordt bijvoorbeeld, of emotioneel wordt verwaarloosd zal opeen hele andere manier beginnen te denken over zichzelf en de buitenwereld dan een kind dat op een goeie manier liefde krijgt en grenzen tegenkomt in de opvoeding. We zijn ons levende lijf en er zijn momenten die lijken op eerdere momenten en we zijn met ons hele wezen gericht op de communicatie met de wereld om ons heen ^*****)note

Een begin van een identiteit

Daar ontstaat ook het begin van een identiteit.
Ik krijg niet alleen ideeën over de buitenwereld, ik krijg in die levensfase ook ideeën over mijzelf. Wanneer ik voel dat ik geslagen wordt dan zal ik daardoor anders over mijzelf gaan nadenken. Zelfs als papa of mama eigenlijk slaan omdat zij zo gefrustreerd zijn doordat zij hun baan verloren, zelfs als hun woede eigenlijk niet te maken heeft met het kind dat ze slaan of verwaarlozen. Dat kind zal denken over redenen waarom het de oorzaak is van de dingen die gebeuren.
Misschien kent u kinderen die zich schuldig voelen aan de scheiding van hun ouders? Dat is een soortgelijk voorbeeld. Het kind bedenkt dat het een kind is "dat dit verdient."
Ieder kind krijgt te horen over de dingen die het goed doet: "als je jouw bordje leeg eet ben je lief" ... bordje leeg gegeten: dus "ik ben lief".
Maar ook abstractere dingen krijgen zij van buiten te horen: "jij bent een wildebras" of "jij bent een echt schatje". Een kind zal ook dingen zelf leuk vinden of zelf willen. Het zal dingen over zichzelf denken, een eigen stuk in z'n identiteit ontwikkelen (zelfs als dat een leven lang verborgen moest blijven voor de ouders).
Die dingen kunnen kloppen of de ouders kunnen dingen zien die er helemaal niet zijn. Wat te denken van de vader, oom of oudere broer die zegt dat het kleine meisje/jongetje het lekker vindt om 'daar' aangeraakt te worden (en omgekeerd).
Kinderen die grensoverschrijdingen meemaken in deze periode kunnen zich soms zelfs als volwassene nog steeds niet zo goed meer voorstellen dat zij iemand zouden kunnen zijn die grenzen zou kunnen aangeven. Zo ziet u een voorbeeld dat de psychische belevingwereld van een volwassen mens uiteindelijk ontstaan is uit de directe lichamelijke ervaringen van een kind.
De geest waarin iemand de dingen doet of voelt, de manier waarop iemand in de wereld staat en de manier waarop hij/zij zich voelt over zichzelf en de mensen om zich heen. De gedachten en de normen en waarden, de ideeën over materiële waarde, de manier waarop iemand werkt, kortom de hele identiteit van die persoon die uiteindelijk geworteld is in de mogelijkheden van het zenuwstelsel.
Voor meer informatie over het ontstaan van een identiteit raden wij u het artikel aan [Over "de identiteit"].
En natuurlijk geldt dit ook omgekeerd want wanneer bepaalde handelingen vaker geoefend worden zullen niet alleen de spieren er beter in worden, ook het zenuwstelsel wordt er steeds beter in. Toen we ooit hebben leren lopen was dat reuze ingewikkeld. Nu bedenken we alleen nog maar hoe hard we willen lopen en waarnaartoe. Ditzelfde zal ook gelden voor de dingen die wij emotioneel 'doen'. In ons zenuwtelsel wordt ook ons emotionele gedrag geoefend. Wij begrijpen allemaal dat een kind dat in een angstige oorlogssituatie opgroeit waarschijnlijk z'n hele leven lang angstiger zal zijn dan een kind dat in alle rust kan groeien. Een kind dat als onderduiker stil heeft moeten zijn heeft het "schrikachtig verstrakken en geen geluid maken" waarschijnlijk zó goed geoefend dat iemand als volwassene bijvoorbeeld nog steeds ziek kan worden van de plotselinge barse toon van een nieuwe chef op zijn werk.
En deze dingen zetten zich een leven lang door. Als ik maar vaak genoeg op een bepaalde manier reageer, dan maak ik daarmee de kans groter dat ik mijzelf daar in oefen. Onze geedachten, onze emoties hebben hun neerslag in ons lichaam, een lichaam dat op zich de materiële basis vormt van onze geest, die natuurlijk niet materieel meer is.

Tot slot

Wanneer we het lichaam-geest probleem bekijken vanuit deze achtergrond dan wordt duidelijk dat "de geest" een transmateriële mogelijkheid is die vanuit ons brein, vanuit onze zintuigelijke gewaarwording als emergentie is ontstaan. En tussen de regels door zal ook duidelijk geworden zijn dat de manier waarop deze geest zich vormt dus ook maar beperkt te voorspellen is. Door een kleine verandering in de lichamelijke beginvoorwaarden en/of de situationele voorwaarden in de loop van het leven kan er een heel andere identiteit gaan ontstaan.
Maar als iemand zich afvraagt in hoeverre de geest los staat van het lichaam dan is dat vergelijkbaar met de vraag of de bloesem van een boom los gezien kan worden van de stam van die boom.
Onze geest, met al zijn mogelijkheden die het lichamelijke vèr overstijgen, is diep geworteld in onze lichamelijkheid.
Dat wil niet zeggen dat onze geest terug te brengen is tot de werking van een paar zenuwcellen. De dingen die wij voelen en die wij denken en doen zijn méér dan dat. Maar deze lichamelijke mogelijkheden vormen wel de basis en het anker in de materie.
Vanuit de materiële werkelijkheid van het levende lichaam onstaat als emergentie de transmateriële werkelijkheid van de geest.

Notes:

*)Petzold HG: Integrative Bewegungs- und Leibtherapie,Ein ganzheitlicher Weg Leibbezogener Psychotherapie, Jungfermann-Verlag, Paderborn 1988,ISBN3-87387-287-7; ...terug naar de tekst
**)Natuurlijk zijn de mensen die naar de evolutie kijken als "God's plan" het hier niet mee eens.: Zij zullen ervan uitgaan dat dit tevoren gepland was. Maar misschien dat zij de andere voorbeelden kunnen gebruiken om het begrip "emergentie" te begrijpen; ...terug naar de tekst
***)Geboren worden ...: Een gebeurtenis die door een aantal therapievormen nogal wordt overschat. De geboorte wordt nogal eens afgeschilderd als een traumatische gebeurtenis. Maar het lijkt zo te zijn dat het kind zelf een belangrijke impuls geeft om de geboorte in gang te zetten (cel-cel-commnicatie). Je zou kunnen spreken van vervullen van de levenshonger van het kind. Mogelijk is al dat licht, ook al zal dat best een 'hele gebeurtenis' zijn, het vervullen van een behoefte aan impulsen. Het bevredigen van een honger naar sensorische input die is ontstaan als gevolg van de intra-uterine groei.
Verder is en de elasticiteit van het kind fenomenaal. Niet alleen wat de botjes betreft, ook de plasticiteit van het zenuwstelsel is nog gigantisch in de eerste periode van ons leven.
Het lijkt onzinnig om onze matige flexibiliteit in het opvangen vaan veranderingen in ons leven als uitgangspunt te nemen voor het beoordelen van de beleving van een wezentje dat zo volledig gericht is op het integreren van nieuwe prikkels.; ...terug naar de tekst
****)M. Buber:: das Du ist älter als das Ich.
In zijn theorieën over 'Dialogfähigkeit'; ...terug naar de tekst
*****)Merleau-Ponty: Mensch wird man durch die Mitmenschen; ...terug naar de tekst

Auteur (Copyright): Hans R. J. West

These pages, and all contents, are Copyright © 1996-2005 by
(New Media), Utrecht, Holland.
All rights reserved.

	Wegwijzer op deze HelpDisk	HelpDisk.nl
	Home-page van deze HelpDisk
	Inhoudelijke vragen

inhoud: Hans R.J. West
layout: H@ns

Copyright & Disclaimer , 19980315