TOP
De Integratieve Bewegingstherapie (IBT) is een basis voor het geven van verbale en nonverbale therapie die al geruime tijd bestaat. De bekendheid binnen Nederland is niet zo erg groot omdat wij ons hier meer richten naar de Engelstalig beschreven theoretische concepten en minder naar de Duitstalige, het taalgebied waar de IBT vandaan komt.
Maar het is een interessante wetenschappelijke stroming die gedoceerd wordt aan de Vrije Universiteit, A'dam. Het is vooral een theoretisch kader maar het is ook een aantal praktisch uitgewerkte therapievormen die vanuit een zo breed mogelijk perspectief werken met cliënten en patiënten (voor het gemak verder even cliënt).
De grondlegger van het IBT gedachtengoed is prf.dr.dr. Hillarion Petzold. Vanuit zijn praktische werkzaamheden als therapeut heeft hij deze concepten ontwikkeld en verfijnd.
De integratieve theorie is een integratie van de verschillende therapie-theorieën. De IBT-theorieën komen in eerste instantie voort vanuit de hoek van de Gestalt. Petzold ziet de Gestalttherapie als een poging de psycho-anaytische en de gedragswetenschappelijke benaderingen met elkaar te verbinden. Heel kort zal ik proberen dit toe te lichten.
Het is duidelijk dat de oorzaak voor veel problemen op psychologisch terrein in het verleden kan worden gevonden. Dat er dus aandacht zal moeten zijn voor de herkomst van het probleem, dat is duidelijk. Een aantal concepten uit de psycho-analyse en ook een aantal leertheoretische concepten zijn belangrijk om het probleem van de cliënt goed in kaart te kunnen brengen. De aandacht voor de jeugd en de vroeg geoefende herhalingen in het levensverhaal (scripttheorie) zullen nodig zijn om de herhaling in de toekomst te voorkomen. Bijvoorbeeld, als je vroeger werd afgewezen door je moeder zal de kans aanzienlijk zijn dat je later in je leven sneller dan het landelijk gemiddelde een gevoel van "algehele afwijzing" beleeft als, bijvoorbeeld, een ouder iemand van het vrouwelijk geslacht jou op een hele nette manier kritiek geeft op een stukje van jouw gedrag.
De negatieve levensverhalen (narratieven genaamd in de IBT) blijven zich zo herhalen ook al zou dat net per se noodzakelijk hoeven zijn. De IBT gaat er niet van uit dat het hele verleden zou moeten worden uitgeplozen. Daar verschilt de IBT van de klassieke psychoanalyse.Een ander belangrijk verschil met de psychoanalyse is de actievere houding van de therapeut. Een integratief bewegingstherapeut zal eerder ingrijpen dan de klassieke psychoanalyticus die zichzelf meer presenteert als een neutrale spiegel. De IBT gaat er niet vanuit dat dit menselijk mogelijk is om werkelijk zo neutraal te zijn als een spiegel en dat het dus een zelfoverschatting zou zijn om het te proberen. Daarnaast is juist de voorwaarde voor een goede dialoog met de cliënt dat de therapeut ook, binnen grenzen, emotioneel beschikbaar is. Natuurlijk zullen de problemen van de cliënt zich ook weerspiegelen in de therapeutische relatie. Maar de therapeut gaat er, nogmaals, niet vanuit dat hij/zij zo neutraal kàn zijn als een spiegel. Het is veel meer zo dat je jezelf als therapeut(e) bewust moet leren zijn van jouw eigen overdrachtsgevoelens en dat je bereid moet zijn (mogelijk in de therapie en minstens in intervisie/supervisie) naar jouw eigen gedrag te kijken zodat je, zoveel mogelijk, het risico van machtsuitoefening en ongelijkwaardigheid uit het cliënt-therapeut verschil haalt.
De uiteindelijke aandacht van de therapie ligt niet zo zeer in het verleden maar veel meer in het hier-en-nu*)note van de cliënt. Wat betekent dit verleden voor het "nu". Hier is weer duidelijk dat Gestalt-theorie zich laat gelden. In de klassieke Gestalt-benadering is zelfs vrij weinig aandacht voor het verleden. De aandacht in de therapie gaat dan naar het bewust maken van de dingen die er op dit moment waarneembaar zouden kunnen zijn.
Maar waar de Gestalt zich vroeger bijna uitsluitend op het hier-en-nu richtte is de IBT meer gericht op de dingen die in het hier-en-nu maken dat het verleden zich herhaalt.Een ander aandachtspunt is dat het niet alleen gaat om het "denken over", minstens zo belangrijk is het gevoel. Vanuit de Gestalt is nog goed te herkennen hoe lichaamsbewustzijn, awareness, belangrijk is om een goed overzicht over de huidige situatie, het hier-en-nu, te krijgen. In de opleiding is hier veel aandacht voor zowel bij jezelf als therapeut als, als één van de therapiedoelen, bij de cliënt. Daarbij wordt niet in de (vroegere) Gestaltvalkuil gestapt. Fritz Perls als grondlegger van de Gestalt zei ooit: "loose your mind and come to your senses."
Petzold gaat voor de IBT liever uit van: "Keep your mind and come to your senses..."
De gedragstherapie houdt zich natuurlijk niet zo bezig met herkomst of gevoel. Daar is meer aandacht voor het gedrag. Nou gaat de IBT minder uit van het 'black-box' principe van de gedragstherapie, namelijk: "we weten niet wat er in die zwarte doos psyche gebeurt maar het gedrag dat kunnen we meten.". De IBT heeft van het gedachtegoed van de gedragstherapie wel duidelijk meegenomen dat het belangrijk is om aandacht te hebben voor het gedrag dat in de toekomst belangrijk zal zijn. Petzold zei hier eens over in een college: "Je kan alle lijken in de kelder wel hebben opgeruimd maar als er op weg naar boven nog andere liggen dan blijft het onaantrekkelijk om alleen naar boven te gaan."
Het oefenen van nieuwe mogelijkheden en van nieuw gedrag is natuurlijk net zo belangrijk voor het integreren van probleemgebieden als het begrip van het verleden en het voelen van het hier-en-nu. En van de gedragstherapie kunnen we veel leren wanneer wij meer willen begrijpen over de dingen die bepaald gedrag versterken. De aandacht van de gedragstherapie voor de dingen die maken dat bepaald gedrag aanlokkelijk wordt om zich te herhalen is zeker een punt waar in iedere therapie aandacht voor moet zijn.
de IBT gaat niet uit van òf-òf maar van èn-èn in het belang van deze verschillende aspecten. Wanneer je deze drie belangrijkste therapiestromingen eer aan doet in de therapie is de kans op een (blijvend) resultaat het grootst. Niet alleen maar voelen maar denken over je gevoel en navoelen of wel klopt wat je bedacht hebt. Niet alleen maar graven in het verleden, kijken naar het hier-en-nu of kijken naar het gedrag van de toekomst maar een afwisseling tussen die drie in het kader van de problemen die er voor de cliënt op de voorgrond staan en de theoretische concepten die je als therapeut zult overdragen. In die zin was psycho-educatie al een integraal onderdeel van de IBT voor het zo bekend werd als belangrijk onderdeel.
Zowel biologisch als psychologisch theoretisch lijkt het weinig verantwoord om als therapiedoel te stellen dat je iemand probeert àf te helpen van een bepaald probleem. Klinkt vreemd natuurlijk? Daar komen mensen toch voor bij je?
Misschien moet ik het wat preciezer zeggen en zeggen dat je iemand niet kunt afhelpen van de persoonseigenschappen die eerder tot problemen hebben geleid. Je kunt mensen weinig afleren. Je kunt proberen ze iets aan te leren, misschien zelfs proberen ze iets aan te leren dat haaks staat op het oude gedrag zodat er meer keuze vrijheid ontstaat.
Voorbeeldjes willen dat nog wel eens verduidelijken. Het heeft niet zo'n zin om iemand met een degelijke alcoholverslaving alleen maar te vertellen dat hij niet moet drinken. Je kunt het probleem met alcohol niet uit zijn zenuwstelsel snijden. Sterker nog, je zal iemand moeten leren dat hij zijn neiging tot alcoholisme integreert in zijn manier van denken en zijn manier van leven. [Trek als rattaplankompas] is bijvoorbeeld zo'n poging. Of iemand met matige manisch depressieve perioden. Als iemand niet in zich integreert dat er bij zichzelf sprake is van een zogenaamde bi-polaire stoornis dan is de kans groot dat er voornamelijk geprobeerd wordt om van de depressieve poot af te komen. Waarschijnlijk zal zoiemand ook een beetje moeten rouwen over het verlies van die overdreven opgewekte, op het moment zelf oh-zo-aardige (manische) perioden. Je lost het probleem niet op door, zoals dat wel door psychotherapeuten beschreven is, "de aandoening er met chirurgische precisie uit te snijden". Juist door de beide kanten van de neiging tot manische depressie in de persoon te integreren zal je bereiken dat iemand bereid is om bijvoorbeeld ook de medicatie daartegen (inclusief de vervelende bijwerkingen) in zijn leven te integreren.
Zoals ook bij de Gestalt bekend is, is het niet altijd alleen maar voldoende om dingen te bespreken om duidelijk te krijgen wat er aan de and is. Het kan ook heel veelzeggend zijn op welke manier dingen worden vormgegeven met creatieve middelen of in beweging. Het zal niet alleen belangrijk zijn om het over de gevoelens te hebben die iemand in het verleden heeft gehad. Het lichamelijke ervaren in het hier-en-nu is minstens zo belangrijk. Voor het (her)vinden van creativiteit is het niet alleen belangrijk om te "denken over" maar waarschijnlijk is het zeker zo belangrijk om ook te doen, te proberen en te oefenen.
Zonder vaag te worden is het vaak minstens zo belangrijk om zogenaamde non-verbale therapietechnieken uit de lichaamsgerichte, de psychodrama of de creatieve therapieën te gebruiken als het is om de dingen te verwoorden (verbaal dus). In die zin is de IBT een integratie van verbale en non-verbale technieken. Wanneer "beweging" wordt uitgelegd in de zin van e-movere, eruit bewegen, er vanuit bewegen, emotie, dan is de IBT een therapiestroming die verschillende therapievormen in de theorie over de therapeutische praktijk (praxeologie) in zich probeert te integreren.
Nogmaals: het is niet belangrijk om alleen maar nonverbaal te beleven, het is ook belangrijk om daar een in dialoog, verbaal dus, een degelijke kapstok voor aan te bieden waar deze ervaringen in geplaatst kunnen worden. Je kunt iets pas werkelijk eigen maken als je het niet alleen voelt, niet alleen begrijpt maar ook uit kunt leggen aan je omgeving.
In deze zin heeft de IBT ook veel aandacht voor het ziekmakend aspect van 'vervreemding'. Vervreemding van jezelf, vervreemding van de omgeving (sociale isolatie) zijn ziekmakende aspecten. De therapeut met een IBT achtergrond zal er ook voor waken dat de cliënt in staat is om het verhaal van zijn therapie ook te doen aan zijn omgeving. Dat geldt natuurlijk zeker als het therapiedoel is dat iemand veranderingen wenst aan te brengen in die omgeving maar ook als er niet zoveel veranderd hoeft te worden in het sociaal netwerk, dan nog blijft het belangrijk dat de cliënt heeft leren praten over de dingen die in de therapie gebeuren.
Dit is een wat technisch stukje dat overgeslagen kan worden voor de mensen die zich hier minder voor interesseren [allez hop].
In de IBT wordt ervan uitgegaan dat je niet ineens van te voren een heel therapieverloop zal kunnen vaststellen. Je weet niet precies wat iemand nodig zal hebben en het zou ook maken dat de therapie geen dialoog meer is als je al het hele traject van tevoren zou weten. Daaom wordt wel beschreven dat in de IBT van focus naar focus gewerkt wordt, met als leidraad (hier proef je de Gestalt herkomst nog een beetje) "werk van de fenomenen naar de structuren". Vandaar dat er in de processuele diagnostiek wordt gewerkt met variabele matrixen en niet met vaste schemata (zoals de klassieke neurosenleer) die tot artefacten kunnen leiden omdat ze de structuren voorop stellen. De diagnostiek loopt het gehele therapie-proces door (therapie als proces) en zoekt retrospectief naar de patogene momenten in het leven. Maar richt zich ook op de actuele situatie en prospectief; het onderzoeken van de toekomst (levensdoelen). Zeker bij mensen met ernstige lichamelijke aandoeningen moet hierbij niet het patogene potentiaal vergeten worden van het verdringen van de eigen dood. In de therapie wordt zoveel als mogelijk geprobeerd om schadelijke momenten 'belevingsconcreet' te verduidelijken. Als dit tenminste door de patiënt zonder schade gedragen kan worden (hertraumatiseren door diagnostische interventies ligt natuurlijk altijd op de loer). Daarbij zijn we niet alleen op 'trauma-jacht', archaïsche gevoelens, atmosferen, scripts die als gefixeerde 'narratieven' (zie [later]) zijn soms verstandig om te laten herbeleven zodat hun 'meer-waardigheid' duidelijk wordt. Het Es-Über-ich conflict is daarbij soms te simpel. Zo is bijvoorbeeld voorstelbaar dat juist de botsing tussen de "social world" van vader en die van moeder zich in het waardesysteem van de cliënt herhaalt.
Zoals als duidelijk wordt, wordt in de IBT uitgegaan van een zeer flexibele patogenese. De oorzaken van ziels- en psychosomatische ziekten liggen in negatieve stimuli en de negatieve constellaties van stimuli uit de socialisatie in relatie tot de salutogene (gezondheidsbevorderende) stimuli en flexibele voorbeelden in die jeugd. Dit vereist een redelijke elasticiteit van de diagnostische en therapeutische hermeneutiek (zie verder).
Er zijn een aantal termen in de Integratieve therapievormen die mogelijk wat nadere toelichting vereisen omdat ze op andere plekken minder gebruikt worden. Ik pretendeer hier geen voledigheid maar pak een paar van de belangrijkste bij de horens.
Hermeneutiek is volgens de van Dale "leer van de regels en hulpmiddelen die bij de uitlegkunde gebruikt worden." Want als je samen probeert om een helder verhaal te maken van enerzijds de beleving van het eigen leven door de cliënt en anderzijds de theorieën van de therapeut die er estaan over het ontstaan van problemen... dan heb je elkaar wel wat uit te leggen. Dan heb je wel wat te begrijpen van elkaar.
De IBT gaat daarbij uit van de zogenaamde hermeneutische spiraal. Om tot begrip te komen van een situatie zal ik allereerst die situatie moeten waarnemen (1). Maar ik zal het niet alleen moeten 'zien' ik zal het ook gevoelsmatig moeten (proberen te) 'pakken', te 'vatten'(2). Vervolgens zal ik dan echt kunnen gaan begrijpen hoe het in elkaar zit (3) en ik zal in de vierde fase moeten proberen (aan anderen) te verklaren (4) hoe zij de situatie zien.
Het wordt vervolgens een dialoog van therapeut en cliënt op het moment dat deze naar mijn uitleg luistert (1), probeert te vatten wat mijn visie op de situatie inhoudt(2), probeert te begrijpen wat dat voor zijn leven betekent(3) en ik zal mij als therapeut moeten inspannen om de cliënt te stimuleren om dit aan mij uit te leggen(4) wat dit voor hem/haar betekent.
Diagnostiek wordt zo tot dialoog, ook wel grappend "theragnostiek" genoemd. Belangrijk is daarbij niet alleen de analyse van het probleem. Minstens zoveel aandacht verdient het gesprek over de doelen die de cliënt zich stelt.
- Therapie wordt door doelen
- en niet door methoden bepaald.
In de meeste therapievormen is er een ruime aandacht voor de pathogenese (pathos= ziekte, genereren= -laten- ontstaan). Uiteraard is het belangrijk om daar aandacht voor te hebben en de pathogene invloeden in een leven duidelijk in kaart te brengen.
De IBT gaat er echter vanuit dat geestelijke en/of lichamelijke ziekte niet alleen maar ontstaat als gevolg van pathogene invloeden maar juist als het evenwicht tussen pathogene invloeden en het tegenwicht; de salutogene (gezondheidsbevorderende) invloeden. De IBT probeert dan ook de salutogene invloeden in een leven in kaart te brengen en probeert daarbij aan te sluiten bij het zoeken naar nieuwe wegen om met de pathogene invloeden om te gaan. Wanneer het lukt om beter bij de kracht van de cliënt aan te sluiten kunnen stappen vaak sneller gezet worden.
In de dialoog met de cliënt is het bij de presentatie van het idee van de therapeut (4) belangrijk dat we niet vasthoudend zijn aan onze eigen theorietjes. Belangrijker is het immers als de cliënt in zijn eigen woorden, zijn eigen theorie ontwikkelt over het ontstaan van, en de oplossing van zijn problemen. Daarom staat de IBT het synopse-principe voor waarin niet wordt gekozen voor òf het ene òf het andere model. Verschillende zienswijzen worden naast elkaar geplaatst zodat de cliënt door de theoretische kennis van de therapeut wordt geholpen een "praktische theorie" te ontwikkelen die helpt om te doen wat nodig is.
- synopse: (m.n. belangrijk bij diagnostiek)
- Verschillende theoretische zienswijzen naast elkaar leveren informatie op, op een hoger niveau dan los van elkaar.
Een zelfde principe geldt bij de aanpak van de bestaande problemen. De laatste tijd wat meer in de mode maar het synergieprincipe heeft Petzold al in de jaren '70 voor therapie beschreven.
- synergie: (m.n. belangrijk in de behandelfase)
- verschillende therapeutische werkwijzen,
- naast elkaar gericht op hetzelfde doel sorteren een beter effect dan het starre volharde in één richting.
Het heeft bij complexe problemen niet altijd zin om alleen maar naar één optimale weg te zoeken want regelmatig is het juist de beleving (en/of het inzicht) dat meerdere wegen naar hetzelfde Rome leiden die maakt dat de hoop post vat dat verandering mogelijk is.
De mens schrijft als het ware zijn eigen levensveraal. Ook recent onderzoek naar geheugen laat bijvoorbeeld zien dat wij ons verleden herinneren vanuit het perspectief van het heden. Daarom is het zo belangrijk dat de negatieve verhalen uit de socialisatie (niet alleen de jeugd maar de groei van de persoonlijkheid tot dit moment) kunnen worden aangevuld met andere verhalen die een andere uitkomst hebben. Anders blijven mensen vastgeklonken in hun vastgelegde, starre, lineair voortschrijdende levensmatrixen. Daar lijkt ook de herhalingsdwang vandaan te komen die soms voor cliënten zelf zo onbegrijpelijk is. Dergelijke scripts of levensstijlen worden in de IBT aangeduid met narratieven. Anders dan flexibele narrationen die zich positief oplossen of uitmonden in levenslessen zijn de narratieven vastgelegde, starre lineair voortschrijdende levensmatrixen.
Één kritiek was wel dat het een eclectisch systeem zou zijn. Zeg maar "jatwerk vanuit verschillende hoeken onder een nieuwe naam". Nou is een dergelijk verwijt niet makkelijk te weerleggen in een tijd waarin er op psychologisch terrein meer wordt gepubliceerd dan een normaal mens kan lezen. Maar als ik kijk naar de samenhang van de (zei het niet altijd even toegankelijk beschreven) theorieën, de zogenaamde 'tree of science' van de IBT. Dan meen ik toch dat deze kritiek terzijde mag worden gelegd.Een andere kritiek is dat het gebied van de therapie zodanig groot is geworden door zo'n brede therapietheorie te kiezen dat het voor de gemiddelde therapeut niet meer overzichtelijk te krijgen is. Waarmee dan in de praxeologie van het werken natuurlijk toch weer het eclectisme om de hoek komt kijken. In wezen is dit dus eerder een kritiek op de individuele IBT-er dan op de concepten. Wanneer je als IBT-therapeut jouw grenzen niet bewaakt zal je grenzeloos zijn, zoals dat eigenlijk ook voor therapeuten uit andere richtingen geldt. En dan vind ik persoonlijk de aandacht voor leer-therapie, therapie-analyse en (integratieve) supervisie binnen de opleiding en de beroepsgroep heel netjes. Maar het zal een punt van aandacht moeten zijn voor de IBT-er die als die werkzaam is als therapeut.
De inbedding in de GGZ. Een duidelijk probleem van een thrapieconcept dat zo basaal in de theorie is geënt en vooral, een therapieconcept die de dialoog met de cliënt zó centraal stelt in de diagnose, die heeft nog wel eens problemen om dezelfde taal te spreken als de omgeving. Het is in de samenwerking met andere therapeuten voor IBT-ers nog wel eens lastig om hun zienswijze over het voetlicht te krijgen. Dat vereist een inspanning van twee kanten in de samenwerking met IBT-ers wanneer zij zich niet in de richting van het alternatieve willen laten afglijden.
Inbedding in de Nederlandse GGZ. Eigenlijk kan je hier niet spreken van een kritiek op de IBT zelf maar de aantallen zijn nog te klein om al geaccepteerd te worden in de Nederlandse gezondheidszorg. Het is dus nog geen erkend of beschermd beroep. Je kunt ermee ingeschreven worden in het bestand van de psychomotore therapie. Een wat dure manier van werken omdat daar ook anderhalf jaar deeltijd in kan voorzien en in delen van Duitsland zou je met dezelfde opleiding geregistreerd psychotherapeut zijn. In die zin ligt het niet eenvoudig om deze therapie bij de verzekeraars vergoed te krijgen.
Integratieve Therapie lijkt een waardevolle aanvulling in deze tijd waar eclectisch denken soms tot vervlakking leidt. Waar er soms veel onzinverhalen worden opgehangen over de waarde van lichaamsgerichte en creatieve therapievormen is het een verademing om te zien dat dit soort therapieën wel degelijk gefundeerd kan worden aangeboden. Niet alleen gefundeerd in de ervaring maar juist ook in de theorie.
Voor cliënten denk ik dat IBT een waardevolle aanvulling is omdat het een therapievorm is die de dialoog zo centraal stelt dat zij niet snel het gevoel zullen hebben dat door Syd Barrett werd beschreven over zijn eigen therapie: "there's someone else inside my head and they've thrown away the key." Juist ook de combinatie van verbaal en nonverbaal, van ervaren en begrip daarvan, van acceptatie en gericht oefenen maakt dat deze therapievorm bruikbaar kan zijn om de stappen te nemen die nodig zijn.
- Literatuur om mee te beginnen
- Petzold HG,
- Integrative Bewegungs- und Leibtherapie, Ein ganzheitlicher Weg Leibbezogener Psychotherapie (Band I & II)
- Jungfermann-Verlag, Paderborn 1988,ISBN3-87387-287-7
- de uitgebreide literatuurverwijzingen die hierin zijn opgenomen vormen een goede wegwijzer voor vervolg.
- *)hier-en-nu
- Hier-en-nu is een term uit de Gestalt. Hier is de plek waar je op dit moment bent en nu is dit moment. Nu is al voorbij op het moment dat het is uitgesproken. Nu is dit moment. Hier-en-nu is het heden, niet alleen vandaag maar NU. Het het is dit moment dat je beleeft (of niet), gevoelsmatig en lichamelijk, alsook rationeel. Het is het moment waarin je herinnert waar je geweest bent en waarin je voelt welke kant je op wilt met je leven. Het nu-moment dat in de toekomst de basis zal zijn van jouw herinneringen en zo jouw verleden zal vormen.
- ...terug naar de tekst
![[^]](./pics/pylupsml.gif)
Auteur (Copyright): Hans R. J. West
![[^]](../pics/pylupsml.gif){kind=small}
These pages, and all contents, are Copyright © 1996-2005 by
(New Media), Utrecht, Holland.
All rights reserved.
![[wegwijzer]](../pics/kompas.gif){kind=small} |
Wegwijzer op deze HelpDisk |
 HelpDisk.nl |
![[HelpDisk]](../pics/smlhelpd.gif){kind=small} |
Home-page van deze HelpDisk | |
![[antwoorden]](../pics/lampje.gif){kind=small} |
Inhoudelijke vragen |
![[ design by: H @ n s ]](../pics/dsignhns.gif){kind=small}
inhoud: Hans R.J. West
layout: H@ns
Copyright & Disclaimer , 20021210